HAVALANDIRMA ESASLARI, ‹Ç HAVA KALİTESİ VE HİJYEN

HAVALANDIRMA ESASLARI, İÇ HAVA KALİTESİ VE HİJYEN Leave a comment

5. HAVALANDIRMA ESASLARI, İÇ
HAVA KALİTESİ VE HİJYEN
Havaland›rma, kapal› bir hacimdeki havan›n de¤ifltirilmesi ifllemidir.
Amac›:
a. Ortamdaki havan›n oksijen içeri¤inin azalmas›n› önlemek
b. Ortamdaki havan›n içerisindeki karbondioksit gaz›, vücut kokular›,
sigara duman›, nem içeri¤inin afl›r› art›fl›n› önlemek
c. Makinalardan, insanlardan ve ayd›nlatmadan kaynaklanan
ortamdaki ›s› kazanc›n› d›flar› atmak
d. Makinalardan, piflirmeden ve insanlardan kaynaklanan ortamdaki
nem kazanc›n› d›flar› atmak
e. Zehirli gazlar› ve tozu ortamdan uzaklaflt›rmak
f. Bakteri ve zararl› mikro organizma say›lar›n› düflürmektir.
Amaç yukar›daki maddelerden biri veya birkaç› olabilir.
Bu bölümde çeflitli hacimlerdeki havaland›rma ihtiyac›, havaland›
rma yöntemleri, hesap esaslar› ve tesisat esaslar› verilecektir.
Havaland›rma tesisinin oluflturulmas›nda ana veri havaland›
rma miktar›d›r. Bu hava miktar›n›n belirlenmesi, insanlar›n temiz
hava ihtiyac›, belirli kirleticilerin derifliklik seviyelerinin limit
de¤erler alt›nda tutulmas›, bas›nç kontrolu ve s›cakl›k kontrolu
gibi baz› temel kriterlerden biri veya birkaç› esas al›narak
yap›l›r. Geçmifl dönemlerde enerji maliyetleri sistemin tasar›-
m›nda önemli belirleyici bir parametre oluflturmufltur. Günümüzde
enerji maliyetleri yan›nda, iç hava kalitesi ço¤unlukla birinci
prensiple çat›flan ikinci bir belirleyici parametre haline gelmifltir.
Farkl› uygulamalar için farkl› standartlar de¤iflik rakamlar
verebilmektedir. Bu konuda Türk Standartlar› yeterli derinlikte
ve detayda olmad›klar›ndan belirleyici de¤ildir. Esas olarak
al›nan ASHRAE standartlar› çerçevesinde konuya yaklafl›lacak
ve de¤iflik veriler birlikte verilecektir.
Havaland›rmay› yaratan kuvvetlere ba¤l› olarak, havaland›rmay›
do¤al havaland›rma ve mekanik havaland›rma olarak ikiye
ay›rmak mümkündür. Do¤al havaland›rmada bir binan›n do¤al
güçlerden yararlanarak kontrollü olarak havaland›r›lmas› söz
konusudur. Mekanik havaland›rmada ise, fan gücünden yararlan›
l›r. Bir enerji tüketimi karfl›l›¤›nda, hava zorlanm›fl olarak hacimlere
beslenir.
Oda ‹çinde Hava Hareketi
Havaland›rma amac›yla odaya beslenen havan›n, oda içerisinde
farkl› uçlarda iki tipik hareketi söz konusudur. Bunlar› deplasmanl›
hareket ve kar›fl›m hareketi olarak isimlendirmek mümkündür.
Her iki hareket biçimi fiekil 5.1 ve 5.2’de flematik olarak gösterilmifltir.
Deplasmanl› ak›flta odaya beslenen hava bir piston gibi
hareket eder ve ideal durumda hiç bir kar›flma meydana gelmeden
oday› süpürerek di¤er uçtan (flekilde döflemeden verilen hava
oday› süpürerek tavan seviyesinden d›flar› at›lmaktad›r) hacmi terkeder.
Kirli oda havas›n› böylece kar›flmadan süpürerek d›flar› atmak
mümkün olmaktad›r. Oda içindeki hava hareketi kar›fl›ms›z
laminer bir ak›flt›r. fiekil 5.2’de görülen kar›flmal› havaland›rmada
ise, içeri beslenen taze hava odadaki hava ile tamamen kar›fl›r ve
odadaki kirli havay› seyreltir. Buna seyreltme havaland›rmas› da
denilebilir. Tipik tavan difüzörleriyle havay› besleyip, dönüfl men

menfezlerinden
toplayan havaland›rma biçimi buna örnektir. ‹deal kar›
fl›ml› havaland›rmada, beslenen hava, oda havas›yla tamamen
mükemmel biçimde kar›flmal›d›r. Oda içerisinde homojen bir kar›
fl›m yarat›lmal›d›r. Gerçekte her iki havaland›rma biçimini de
tam olarak gerçeklefltirmek mümkün olmaz.
5.1. DO⁄AL HAVALANDIRMA
Binalar›n havaland›r›lmas› geleneksel olarak do¤al havaland›rma
ile gerçeklefltirilir. Do¤al havaland›rma tesisi ve bak›m› en
ucuz havaland›rma biçimidir. Elektrik gücü kullanmaz ve sessizdir.
Pencereler do¤al havaland›rman›n temel elemanlar›d›r ve
havaland›rmay› gerçeklefltiren temel kuvvetler rüzgar gücü ve
›s›l kuvvetlerdir. Maalesef bu do¤al güçler ortadan kalkt›¤›nda
do¤al havaland›rma durur. Bu nedenle baz› zamanlarda mekanik
havaland›rma kullan›m› gerekmektedir.
Günümüzdeki yap›lar genellikle tamamen fan gücüyle gerçekleflen
mekanik havaland›rmaya ba¤l›d›r. Ancak enerji tasarrufu, iç
hava kalitesi ve son y›llarda öne ç›kan sürdürülebilirlik kavram›
yeni sistemlerin ve çözümlerin gelifltirilmesini zorlamaktad›r.
Bu çerçeve içinde yap› teknolojisinde yeni yönelimler ortaya
ç›km›flt›r. Bu yeni yaklafl›ma uygun yap›larda do¤al havaland›r-ma büyük önem tafl›maktad›r. Mekanik sistemler bu yeni yaklafl›
ma göre, ancak do¤al sistemler yetersiz kald›¤›nda devreye
girmelidir. Bu konularda bütün dünyada yo¤un araflt›rma ve gelifltirme
çal›flmalar› yap›lmaktad›r.
Rüzgar Bas›nc›
Bir binan›n belirli yükseklikteki herhangi bir yüzeyine etkiyen
rüzgar bas›nc› hesap yöntemi ASHRAE’de verilmifltir. Bir duvar
yüzeyindeki, belirli bir aç›yla gelen rüzgar için, rüzgar bas›nc›
afla¤›daki gibi hesaplanabilir:
Pw= Cp.Pv
Yüzeye dik gelen rüzgar için ortaya ç›kan rüzgar bas›nc›, Pv ise,
Bernoulli eflitli¤i ile belirlenebilir:
2 UH Pv= ρa . ——
2
UH rüzgar h›z›, Cp yerel rüzgar yönü, bina geometrisi ve arazi
özelliklerine ba¤l› bir katsay›d›r. Bu katsay›n›n tam de¤erleri ancak
model deneyleri ile belirlenebilir. Ancak ASHRAE’de bu
katsay›n›n belirlenmesiyle ilgili bir yaklafl›m vard›r. Cp afla¤›daki
ifade ile bulunur:
Cp(in-out)= Cs-Ci
Bu formülde Ci iç bas›nç katsay›s›n› temsil etmektedir. E¤er
aç›kl›klardan içeri giren hava, ayn› kattaki di¤er aç›kl›klardan
d›flar› ç›k›yorsa, Ci= -0.2 al›nabilir. Ci de¤erleri daima negatif
olup, içerde bir çekifl anlam›na gelmektedir.
Is›l Kuvvetlere Ba¤l› Bas›nç Etkisi (Baca Etkisi)
Baca etkisi binan›n içinde ve d›fl›ndaki hava yo¤unluklar› farkl›
oldu¤unda ortaya ç›kar. So¤uk k›fl günlerinde, içerideki s›cak
havaya göre daha a¤›r olan d›fl hava sütunu, alt katlarda içeri
do¤ru bir bas›nç uygular. Bu bas›nç fark›n›n sonucu olarak k›fl›n
d›fl hava alt katlardan içeri girer ve bina boyunca yukar› yükselir.
Yaz›n ise bina içi so¤utuldu¤unda, tam tersi bir durum ortaya
ç›kar. Üst katlardan giren hava afla¤› do¤ru hareket eder.
Baca etkisi nedeniyle binada düfley do¤rultuda öyle bir nokta vard›
r ki, burada iç ve d›fl bas›nç birbirine eflit olur. Bu noktaya nötr
bas›nç düzeyi ad› verilir. E¤er aç›kl›klar bina boyunca düzgün olarak
da¤›lm›flsa, nötr düzlem binan›n yerden itibaren tam orta yüksekli¤
indedir. E¤er bina ortas›nda aç›k atriyum gibi genifl düfley bir
flaft mevcutsa, nötr düzey binan›n tepesine do¤ru çekilir ve binadaki
hava ak›mlar› ve enfiltrasyon flekli ciddi ölçüde fark eder. Baca
etkisinden do¤an bas›nç fark› afla¤›daki gibi ifade edilebilir:
Pth= (ρo- ρi).g.(H-HNPL)= ρi.g.(H-HNPL). (Ti-To)/To
Burada i ve o indisleri s›ras›yla iç ve d›fl› göstermektedir. HNPL
nötr eksen yüksekli¤i ve H gözönüne al›nan kat›n yüksekli¤idir.
ρ ve T ise hava yo¤unlu¤u ve s›cakl›kt›r.
Baca etkisi dolay›s›yla havan›n yukar› do¤ru dikey hareketine konvansiyonel
binalarda bir direnç söz konusudur. Bu nedenle ›s›l güçlerin
yaratt›¤› gerçek bas›nç fark› afla¤›daki ifadeyle hesaplanabilir:
PT= Cd.Pth
Cd baca çekifl katsay›s› olup, modern binalarda deneysel olarak
belirlenen de¤eri 0,63 ile 0,82 aras›ndad›r.
Toplam Bas›nç Fark›
Herhangi bir kattaki iç ve d›fl aras›ndaki toplam bas›nç fark›,
rüzgar ve ›s›l güçler nedeniyle yarat›lan bas›nç farklar›n›n cebrik
toplam›yla bulunur. Yani,
Ps= Pw+ PT
Havaland›rma Havas› Hacminin Hesaplanmas›
Havaland›rma havas› ak›fl debisi, toplam bas›nç fark›n›n aç›kl›klardaki
ve basit kanal sistemindeki bas›nç düflümlerine (ak›fla
karfl› olan dirence) eflitlenmesiyle bulunur. Buna göre,
Ps= ρ.V2.R /2
Ak›fla karfl› yarat›lan direnç bütün yerel kay›plar› ve sürtünme
kay›plar›n› içermeli ve direnç katsay›s› R her bir bina için özel
olarak hesaplanmal›d›r. Bu denklem, V hava h›z› yerine, A1
aç›kl›k boyutlar›n› denkleme girerek hava hacmi cinsinden ifade
edilebilir. Belirli bir yöndeki do¤al kuvvetler neticesinde bir
aç›kl›k ve buna ba¤l› kanal sistemindeki hava ak›fl› miktar› afla-
¤›daki ifadeden bulunabilir:
2P q sθ θ= A1 ———
ρ.R
Burada alt indis θ rüzgar yönü ile duvar yüzeyi aras›ndaki aç›y›
göstermektedir. ‹çeri giren hava debisini zamanla çarp›nca miktar
olarak belirli sürede içeri giren hava hacmi bulunur. Bütün
yönlerden belirli bir sürede içeri giren havalar›n toplam›, toplam
havaland›rma miktar›n› verecektir.
5.1.1. Gece So¤utmas›
Do¤al havaland›rma yap›lan binalarda gece so¤utmas› imkan›
da bulunmaktad›r. Gece so¤utmas› mekanik sistemlerde “free
cooling” veya “cool down” ad› alt›nda bir opsiyon olarak sunulmaktad›
r. Bu imkan do¤al havaland›rma sistemlerinde, sistemin
kendi karakteri olarak sakl›d›r. Yaz mevsiminde d›fl s›cakl›¤›n iç
s›cakl›ktan daha düflük oldu¤u gece saatlerinde sistem tam aç›k
duruma getirildi¤inde, gece boyunca so¤uk hava ile yap›lan so-
¤utma bina kütlesi içinde depo edilir. Burada depo edilen so¤uk,
gün boyunca kullan›labilir. ‹klimin uygun oldu¤u bölgelerde,
uygun tasarlanm›fl bir yap›da do¤al so¤utma yolu ile yap›y› bütün
bir mevsim mekanik so¤utmaya gerek duyulmadan konfor
flartlar› içinde tutmak mümkündür. ‹ngiltere’de yap›lan bir çal›flmada
ise bu iklim koflullar›nda, gece so¤utmas› yoluyla bina tipine
göre de¤iflmek üzere, %5 ile %40 aras›nda so¤utma enerjisinden
tasarruf imkan› oldu¤u gösterilmifltir.
Gerek do¤al havaland›rma ve gerekse do¤al so¤utma elektirik
enerjisi tasarrufu yan›nda çevrenin ve do¤al kaynaklar›n korunmas›
yönünde bir katk›ya sahiptir.
5.2. MEKAN‹K (ZORLANMIfi) HAVALANDIRMA
Mekanik havaland›rmada hava de¤iflimi ve hareketi için fan veya
fanlardan yararlan›l›r. Mekanik havaland›rmada üç sistem vard›r:
a. Do¤al hava girifli, mekanik hava emifli
b. Mekanik hava beslemesi, do¤al hava ç›k›fl›
c. Dengeli havaland›rma denilen mekanik hava beslemesi ve
mekanik hava emifli
Mekanik sistem do¤al havaland›rmada oldu¤u gibi koflullara
ba¤l› de¤ildir. Zorlanm›fl olarak sürekli hava hareketi temin edilir.
Ancak bunun bir tesis ve iflletme maliyeti vard›r. Ayr›ca fan
ve kanal sisteminden gelen ses riski tafl›r.
102
Yaflanan mahallere bir fanla beslenen hava k›fl›n önce oda s›cakl›¤›
na kadar ›s›t›lmal›d›r. Ayn› zamanda d›flar›dan al›nan taze havan›
n filtre edilerek tozlardan ve yabanc› maddelerden ar›nd›r›lmas›
gerekir. D›flar›dan al›nan taze havan›n flartland›r›lmas› mekanik
havaland›rmada mümkündür. Halbuki do¤al havaland›rmada
bu, ortaya ç›kan bas›nç kay›plar›n›n yaratt›¤› zorluk nedeniyle
henüz pratik anlamda çözümsüzdür.
Besleme fan› yan›nda, egzoz edilen hava için ilave bir egzoz fan›
kullan›larak gerçeklefltirilen dengeli havaland›rmada, hava
miktar› daha iyi kontrol edildi¤i gibi içerideki bas›nc› da kontrol
etmek mümkündür. Böylece mekanlar aras›nda bas›nç farkl›l›klar›
yarat›larak bina içindeki hava hareketlerini de kontrol etmek
mümkündür. Bu, özellikle temiz oda uygulamalar›nda vazgeçilemez
bir imkand›r.
Mekanik havaland›rmada çeflitli enerji geri kazanma imkanlar›
bulunmaktad›r. Örne¤in, sistemde ›s› de¤ifltirgeçleri kullan›larak,
d›flar› at›lan havadan al›nan enerjiyi, içeri al›nan taze havaya
aktarmak mümkündür.
5.3. ‹Ç HAVA KAL‹TES‹
‹ç hava kalitesi yaflanan hacimlerde solunan havan›n temizli¤i
ile ilgilidir. Temiz hava yetkili otoriteler taraf›ndan belirlenen
zararl› derifliklik seviyelerinin üstünde bilinen hiçbir kirletici
madde içermeyen ve bu havay› soluyan insanlar›n %80 veya daha
üzerindeki oran›n›n havan›n kalitesiyle ilgili herhangi bir tatminsizlik
hissetmedi¤i hava olarak tarif edilebilir. Konutlar, iflyerleri,
okullar v.s. gibi endüstriyel olmayan ortamlardaki iç hacimlerde
de son y›llarda giderek artan ölçüde iç havan›n temizli¤
i ile ilgili endifleler geliflmektedir. ‹nsanlar›n zamanlar›n›n
%90 gibi bir k›sm›n› iç hacimlerde geçirdikleri ve iç hacimlerdeki
insan yo¤unlu¤unun daha fazla olaca¤› ve bundan kaynaklanan
problemler olaca¤› rahatça tahmin edilebilir. Yine son y›llarda
yap›lan çal›flmalarda hasta bina sendromu gibi kavramlar
ortaya ç›km›fl ve iç hacimlerdeki kirlilikten kaynaklanan hastal›
klar teflhis edilmifltir. Konu ile ilgili çal›flmalar buna paralel
olarak artm›fl, bilimsel makaleler yay›mlanm›fl, bilimsel toplant›
lar yap›lm›fl ve yapt›r›m gücü olan yeni standartlar ortaya ç›km›
flt›r. Bu standartlardan ASHRAE 62-89 numaral› olan› en genifl
biçimde konuyu ele almaktad›r. Bu standart›n kurallar› ve örne¤
in enerji tasarrufu ilkeleri ile çat›flmas› en çok tart›fl›lan konulardan
biri olmufltur.
5.3.1. Hasta Bina Sendromu
“Hasta Bina Sendromu” (HBS) görünür hiçbir hastal›k nedeni
olmayan bir binada, sakinlerin sadece binada geçirdikleri zamanla
ba¤lant›l› olarak sa¤l›k ve konfor flikayetleri olmas›na verilen
isimdir. fiikayetçiler bina içinde belli bir oda veya zon içinde
bulunabilecekleri gibi, bina içine de da¤›lm›fl olabilirler. Konu
ile iliflkili bir baflka kavram ise, “Bina Ba¤lant›l› Hastal›k”
(BBH) kavram›d›r. Bu durumda, bina içerisinde teflhis edilen
hastal›klar›n nedenleri bellidir ve binan›n havaland›rma sisteminden
kaynaklanmaktad›r.
Hasta Bina Sendromu Göstergeleri
* Bina sakinleri birdenbire rahats›zl›klardan flikayet etmeye bafllarlar.
Bu flikayetler bafl a¤r›s›, göz, burun veya bo¤az rahats›
zl›klar›, öksürük, kuru veya kafl›nt›l› bir cilt, bafl dönmesi,
mide bulant›s›, konsantrasyon bozukluklar› ve kokuya karfl›
afl›r› duyarl›l›k fleklinde olabilir.
* Bu hastal›k belirtilerinin kayna¤› tan›mlanamam›flt›r.
* fiikayetçilerin ço¤u binay› terkedifllerinden hemen sonra
rahatlad›klar›n› belirtmifllerdir.
Bina Ba¤lant›l› Hastal›k Göstergeleri
* Bina sakinlerinin ço¤unlu¤unun öksürük, gögüs s›k›flmas›,
atefl, titreme ve kas a¤r›s› gibi flikayetleri görülmektedir.
* Bu bulgular›n nedenleri klinik olarak tamamen aç›klanabilir.
* fiikayetçiler binay› terketseler de iyileflmeleri belli bir süre al›r.
5.3.2. ‹ç Hava Kalitesini Bozan Hasta Bina Sendromunun
Nedenleri
‹ç hava kalitesini bozan ve kirlilik oluflturan zararl› maddeleri
ancak çeflitli gruplar alt›nda toplayarak tan›mlamak mümkündür.
‹ç hava kalitesini bozan kirletici gruplar› afla¤›daki gibi s›-
ralamak mümkündür: 1. Solunan havadaki karbondioksit oran›
(insanlar›n ve canl›lar›n solunumlar› ve yanma kaynakl›d›r) 2.
Koku (insan kaynakl›d›r) 3. Mikroorganizmalar (çevre ve insan
kaynakl›d›r) 4. Nem (çevre ve piflirme gibi insan faaliyetleri
kaynakl›d›r) 5. Radon gaz› (toprak kaynakl›d›r) 6. Organik buharlar
(kullan›lan eflya ve bina elemanlar› kaynakl›d›r) 7. Toz
(çevre ve kullan›lan eflya kaynakl›d›r) 8. Alerjen maddeler ve
canl›lar (çevre kaynakl›d›r) 9. Sigara duman› (insan kaynakl›d›r)
10. Di¤er kaynaklar (yukar›da say›lanlar›n d›fl›nda hava kalitesine
etki eden daha pek çok faktör vard›r. Bunlar içinde elektronik
kirlenmeden, radyasyona kadar pek çok faktör say›labilir.
Dahili Kaynakl› Kimyasal Kirleticiler:
Bir bina içerisindeki kirli havan›n kayna¤› ço¤u zaman o binan›
n içerisindedir. Örne¤in; bina içerisinde bulunan ve kullan›lan
yap›flt›r›c›lar, kaplama ve döflemeler, baz› ahflap ürünler, kopyalama
makinalar›, böcek zehirleri, temizlik malzemelerinden yay›
lan formaldehit de içeren uçucu organik bileflenler hava kirlili¤
ine sebep olan etmenlerdendir. Sigara duman›; yüksek oranda
uçucu organik bileflenlerin, di¤er toksit bileflenlerin ve de solunabilir
parçac›klar›n oluflumunda büyük katk›s› olan bir etmendir.
Araflt›rmalar kanserojen olarak da bilinen baz› uçucu organik
bileflenlerin yüksek konsantrasyonda solunmas›n›n kronik
ve akut sa¤l›k sorunlar›na neden oldu¤unu göstermektedir. Düflük
dereceden orta derecelere kadar birçok uçucu organik madde
de akut reaksiyonlara neden olabilir.
Harici Kaynakl› Kimyasal Kirleticiler:
Bir binan›n taze hava olarak ald›¤› hava; çevredeki di¤er binalardan
at›lan hava olabilir. Binalarda emifl menfezlerinin, pencere
ve aç›kl›klar›n yanl›fl yerlefltirilmesi; motorlu araçlar›n ve binalar›
n (banyo ve mutfaklardan kaynaklanan) egzoz gazlar›n›n,
tesisatlardan kaçan gazlar›n binaya kolayca girmesine sebep
olur. Bunun yan›nda çeflitli yanma ürünleri de binaya yak›nlardaki
garajlardan girebilir.
Biyolojik Kirleticiler:
Bakteri, küf, polen ve virüsler en genel biyolojik kirleticilerdendir.
Bu kirleticiler kanallar, nemlendiriciler veya drenaj tavas›nda
103
biriken durgun sularda veya çat›, döfleme veya izolasyonda toplanan
sularda ço¤al›p büyüyebilirler. Kimi zaman da böcek veya
kufl pislikleri de biyolojik kirlenmeye neden olabilir. Öksürük, gögüs
s›k›flmas›, yüksek atefl, titreme, kas a¤r›s› ve mide tahriflat› ve
üst solunum yolu t›kan›kl›¤›, allerjik tepkiler biyolojik
kirleticilerin yol açt›¤› rahats›zl›klardand›r. Legionella bakterisi
de bilindi¤i üzere Lejyoner hastal›¤›na ve atefle neden olmaktad›r.
Radon ve Asbest:
Hasta bina sendromu ve bina ba¤lant›l› hastal›klar akut veya orta
dereceli sa¤l›k sorunlar›na neden olabilirken, radon ve asbest
vucuda al›nd›ktan uzun süre sonra zararl› etkilerini gösterir. Bu
iki madde bir binan›n iç hava kalitesinin çok yönlü de¤erlendirilmesinde
detayl› olarak ele al›nmal›d›r.
Bu ö¤eler bir arada etkili olabilece¤i gibi yetersiz s›cakl›k, nem
veya ›fl›¤›n yetersiz oldu¤u koflullarda di¤er unsurlar›n zarar›n›
artt›rabilir.
5.3.3. ‹ç Hava Kalitesinin Gelifltirilmesi ‹çin Yöntemler
‹ç hava kalitesinin gelifltirilmesi için yöntemler belirlidir. 1) Öncelikle
kirlilik kaynaklar›n›n kontrolu ve azalt›lmas› gerekir. Örne¤
in sigara içiminin yasaklanmas›, zararl› gazlar ç›karan hal›
v.s. malzemelerin iç hacimlerde kullan›lmamas› bu önlemler aras›
nda say›labilir. 2) Zararl› maddelerin kayna¤›nda yakalanmas›,
ortama kar›flmadan d›flar› at›lmas› prensibi, endüstriyel havaland›
rma ve mutfak havaland›rmas› gibi alanlarda yayg›n olarak
kullan›lan prensiplerdir. Bu gibi alanlarda kirletici kaynaklar› belirlidir.
3) ‹ç ortamdaki havan›n filtre edilmesi ve temizlenmesi.
Bu yöntem kirletici maddelerin çok fazla cinste ve say›da olmas›
nedeniyle tam baflar›yla kullan›lamamaktad›r. Ancak geliflen
bir sektördür. Özellikle d›fl havan›n da temiz olarak nitelenmesinin
mümkün olmad›¤› pek çok bölgede tek etkin yöntem temizleme
olmaktad›r. 4) ‹ç hava kalitesinin sa¤lanmas›nda günümüzde
hala en yayg›n kullan›lan ve en etkin yöntem havaland›rmad›
r. Yeterli miktarda taze havan›n iç mekanlara verilmesiyle içerideki
hava kalitesi tatmin edici bir düzeye getirilebilir.
Kirletici Madde Kayna¤›n›n Ortadan Kald›r›lmas› veya De¤iflimi:
Bu yöntem kirlilik kayna¤›n›n bilindi¤i ve kontrolünün mümkün
oldu¤u durumlarda iç hava kalitesiyle ilgili sorunlar›n çözümlenmesinde
oldukça etkilidir. Filtrelerin periodik olarak temizlenmesi
veya de¤ifltirilmesi gerekir. Binan›n çelik tavan kaplamas›
n›n de¤ifltirilmesi, sigara odalar›n›n izolasyonu, kirletici
madde kayna¤›n›n d›flar›dan hava alacak flekilde yerlefltirilmesi,
boyalar›n, yap›flt›r›c›, solvent ve böcek zehirlerinin iyi havaland›
r›lan alanlarda depolanmas› ve bu zararl› maddelerin bina sakinlerinin
binada olmad›¤› zaman dilimlerinde kullan›lmas› konu
ile ilgili say›labilecek di¤er önlemlerdir. Binalar›n bak›m› yap›
ld›ktan sonra belli bir süre zehirli maddelerin etkisinin geçmesi
için binaya girilmemelidir.
Havaland›rma Oran›n› Artt›rmak:
Bir binadaki kirlilik oran›n› düflürmek için havaland›rma oranlar›
n› ve hava da¤›t›m›n› artt›rmak genellikle maliyeti çok yüksek
bir ifllemdir. Ancak iç hava kalitesinin sa¤lanmas› aç›s›ndan havaland›
rma kilit parametredir. Binalar›n havaland›rma sistemleri
tasar›m›, yerel bina standartlar›n› karfl›layabilecek flekilde yap›
lmal›d›r. Gerekti¤inde inisiyatif kullanarak standartlar›n üzerinde
havaland›rma yap›lmas› öngörülebilir. Binada yüksek kirletici
madde kayna¤› çok kuvvetli oldu¤u hallerde, yerel egzoz
sistemi kirli havan›n at›lmas› için çok önemlidir. Kirli havan›n
belli bölgelerde yo¤un olarak toplanm›fl oldu¤u dinlenme, fotokopi
ve bask› odas› gibi odalarda yerel egzoz sistemi k›smen de
olsa kullan›labilir.
Hava Temizleme:
Hava temizleme kaynak kontrolünde ek bir metot olarak kullan›
labilse de uygulanma alan› oldukça limitlidir.
F›r›n filtreleri gibi parça kontrolünde kullan›lan cihazlar ucuz
fakat küçük parçac›klar›n tutulmas›nda yetersizdir.
Çok küçük parçac›klar›n tutulmas›nda kullan›labilecek yüksek
kapasiteli hava filtreleri ise montaj ve iflletim aç›s›ndan oldukça
pahal›d›r. Gaz fazdaki kirliliklerin tutulmas›nda ise mekanik filtreler
yetersizdir. Bu tarz gaz faz›ndaki kirlilikler adsorbent tutucular
kullan›larak at›labilir ancak bu cihazlar pahal›d›r ve çok
s›k filtre de¤ifltirilmesi gerekir.
5.4. HAVALANDIRMA M‹KTARLARI
Bin dokuz yüzlü y›llar›n bafl›ndan ortalar›na kadar binalardaki
havaland›rma miktar› standard› her bir bina sakini için 7 L/s
iken, 1973‘deki petrol ambargosunun sonucu enerji tasarrufu
kayg›s›yla havaland›rma miktar›n›n kifli bafl›na 2,36 L/s’ye kadar
düfltü¤ü görülmektedir. Ço¤u durumda 2,36 L/s’ye düflen bu
d›fl hava miktar›n›n, hem konfor hem de sa¤l›k flartlar›n› karfl›lamakta
yetersiz kald›¤› görülmüfltür. Yetersiz havaland›rma; ›s›tma,
so¤utma ve havaland›rma sistemlerinin verimsiz çal›flmas›-
n›n da bir sonucu olarak karfl›m›za ç›kabilir. Eger bir binan›n
HVAC sistemi havay› insanlara efektif bir flekilde da¤›tam›yorsa
bu hasta bina sendromunda önemli bir etken olarak karfl›m›-
za ç›kabilir. Minimum enerji tüketimiyle kabul edilebilir bir iç
hava kalitesine ulaflabilmek için ASHRAE kifli bafl›na düflen d›fl
hava miktar›n› bir standarda ba¤lam›flt›r.
ASHRAE Standard 62’ye göre, e¤er d›fl hava kalitesi yeterli ise,
Tablo 5.3’de gösterilen miktarlarda d›fl hava söz konusu hacimlere
temin ediliyorsa, istenilen iç hava kalitesi elde edilir. Tablo
5.3 A, B ve C’de d›fl hava miktarlar› kifli bafl›na L/s veya alan bafl›
na L/s.m2 verilmifltir. Ancak söz konusu havaland›rma de¤erleri
hala tart›fl›lmakta olan de¤erlerdir. Yeterli havaland›rmay›,
kaynaktan ba¤›ms›z olarak, her koflul için geçerli genel de¤erlerle
temin etmek mümkün de¤ildir. Belki de havaland›rma miktarlar›,
ayn› ›s› kayb› ve kazanc› hesaplar›nda yap›ld›¤› gibi, her bina
için kaynak tan›m›na ba¤l› olarak hesaplanmal›d›r. Böyle bir
hesap yöntemi, kaynak tan›mlar› yap›lamad›¤› ve zararl› düzeyleri
belirlenemedi¤i için günümüzde verilememektedir.
Buradan hareketle son y›llarda geliflen tekniklerden biri talep
kontrollu havaland›rmad›r. Bu sistemde hava kalite sensöründen
veya CO2 sensöründen kumanda alan bir havaland›rma sistemi
ihtiyaç oldu¤unda ve talep geldi¤inde devreye girmektedir.
Özellikle kafe, bar gibi yo¤un havaland›rma gereken ve büyük
havaland›rma enerjisi tüketimi olan yerlerde bu sistem giderek
yayg›nlaflmaktad›r.

 

 

5.4.1. Hava Debisi ve Hava De¤iflim Say›s›
Bir hacme gönderilecek veya çekilecek hava miktar› kirleticilerin
veya kokunun yo¤unlu¤una ba¤l›d›r. Endüstriyel ve ticari
uygulamalarda üretilen ›s› ve prosese ba¤l› olarak ilave art›r›m
faktörleri gereksinebilir. Saatteki hava de¤iflim say›s›, bir odaya
beslenecek taze hava miktar›n›n hesaplanmas›nda önemli bir
faktördür. Tablo 5.4’de Avrupa taraf›ndan tavsiye edilen hava
de¤iflim say›lar› verilmifltir. Bu de¤erler DIN 1976 T.2 üzerinde
çal›flan yerel otoriteler taraf›ndan teklif edilmifltir. Bu hesaplarda
kifli bafl›na hava ihtiyac› 20 – 50 m3/h aras›nda bir de¤er olarak
gözönüne al›nm›flt›r.
5.5. ‹Ç HAVA KALITESININ SA⁄LANMASI ‹Ç‹N
PROJELEND‹RME, UYGULAMA, C‹HAZ SEÇ‹M‹
VE ‹fiLETMEDE D‹KKAT ED‹LMES‹ GEREKEN
HUSUSLAR
1. Proje firmas›, uygulama firmas› ve binan›n iflletme/bak›m
grubunun kendi aralar›nda ve mal sahibiyle, binan›n hijyen
standard›n›n VDI 6022’de belirtilen hususlara uygunlu¤u
konusunda mutabakat sa¤lanmal›d›r.
2. Projenin gerek uygulamas› s›ras›nda, gerekse iflletmesi süresince
sistemin temiz tutulmas›na yönelik yaz›l› bir hijyen yönetmeli¤
i haz›rlanmal›d›r.
3. By-pass ihtimalinin önlenmesi için binadaki taze hava al›fl ve
egzoz havas› at›fl noktalar› projelerde sarih bir flekilde belirtilmeli,
uygulama firmas› bu noktalar›n uygunlu¤unu çevre flartlar›
n› da (a¤›r trafik, ses seviyeleri, çevre bina bacalar› ve egzoz
at›fllar› gibi) göz önüne alarak kontrol etmelidir. Bir de¤ifliklik
söz konusu ise proje firmas› ile protokol düzenlenmelidir.
4. %100 iç hava çal›flan sistemlerde mahal havas› içindeki zararl›
madde (mikroorganizmalar, koku, toz, v.s) konsantrasyonunun
zamana ba¤l› olarak izin verilen s›n›rlar›n üzerine
ç›kmamas›na yönelik tedbirler saptanmal›d›r. (Mahal havas›
zararl› madde konsantrasyonu tablosu)
5. Proje teknik flartnamesi, havaland›rma ve klima cihazlar›n›n
VDI 6022’ye uygunlu¤u flart›n› içermelidir.
6. Teknik hacimlerde cihazlar›n ve tesisat›n bak›m ve temizli¤inin
yap›labilmesi için gereken flartlar sa¤lanmal›d›r.
7. Havaland›rma santrallar›nda minimum F7 klas›nda filtre öngörülmelidir.
8. Hava filtrelerinden 3 gün süreyle ortalama %80 veya daha
fazla relatif nem oran›nda havan›n geçmesi halinde filtrelerin
neme karfl› korunmas›n› sa¤layacak önlemler al›nmal›d›r.
9. So¤utma bataryalar›n›n kondens tavalar› ve/veya sulu nemlendiricilerin
su rezerv depolar› korozyona dayan›kl› malzemelerden
yap›lmal›d›r.
10.Projelerde ve teknik flartnamelerde sulu nemlendiricilerin su
rezerv depolar›ndaki ve boru tesisat›ndaki suyun gerekti¤i hallerde
boflalt›lmas›n› sa¤layan düzenekler spesifiye edilmelidir.
11.Nemlendirici hücrelerinde kimyasal dezenfeksiyon yap›lmas›
halinde insan sa¤l›¤›na zararl› olmayacak konsantrasyonlar
belirlenmeli ve kontrol edilmelidir.
12.Klima santrallar›nda damla tutuculardan geçen havan›n geçifl
h›z› max.3,5 m/s olmal›d›r.
13.Radyal fanlar›n gövdelerinde (salyangoz k›sm›nda) fan içinde
oluflabilecek suyun drenaj›n› sa¤layan bir boflaltma tapas› veya
bir kontrol kapa¤› ( d > 400 mm olan fanlarda) bulunmal›d›r.
14. Is› geri kazan›m› bulunan hava santrallar›nda s›zd›rmazl›k
faktörü B (VDI 2071, Tablo 4) belirlenen max. de¤erin alt›
nda olmal›d›r.
15. Tariflenen temizlik yöntemlerine uygun olarak kanal sistemlerinde
yeterli say› ve büyüklükte kontrol/müdahale kapa¤›
konmal›d›r.
16.Yang›n damperi ve volum damperleri için kontrol/müdahale
kapaklar› konmal›d›r.
17. Tüm havaland›rma cihazlar› fabrika ç›k›fl›ndan iflletmeye alma
aflamas›na kadar geçen süreçte koruma ambalajlar›na haiz
olmal›d›r.
18. Klima ve havaland›rma santrallar›n›n hücre yap›lar› ›s› köprülerine
izin vermemelidir. Modüler hücrelerdeki s›zd›rmazl›
k contalar› kapal› hücreli özellikte olmal›d›r.
19. Her filtre kademesine gereken hassasiyette fark bas›nç monometresi
monte edilerek filtre kirlilikleri gözlenmelidir.
20. Damla tutucular temizlenebilmesi için sökülebilir olmal›d›r.
(Servis kap›s› !)
21. So¤utucu bataryalar›n kondens tavalar› ç›k›fl›na uygun yükseklikte
sifon monte edilmeli ve drenaj borusu yeterli çapta
ve e¤imde çekilmelidir.
22. Filtrelerin kirlilik seviyesini proje ve flartnamelerde belirtilmelidir.
Ayr›ca stoktaki filtrelerin (yedek filtreler) max. depolanma
süresi bilinmeli ve bunlar kuru ve tozdan ar›nd›r›lm›
fl mahallerde olmal›d›r.
23. Buharl› nemlendiricilerde oluflan kondensin nemlendiriciden
sonraki hücrelere ve hava kanallar›na girmesi önlenmelidir.
(Nemlendirici hücre uzunlu¤unun kontrolü ! )
24. So¤utma ve ›s›tma bataryalar›n›n hava taraf› bas›nç kay›plar›
n›n periyodik ölçümü için test noktalar› tesis edilmelidir.
25. So¤utucu ve ›s›t›c› bataryalar kolayca ç›kar›labilmelidir.
26. Havaland›rma ve klima santral› kombinasyonunda so¤utucu
bataryadan sonra susturucu ve/veya filtre hücresi bulunmamal›
d›r.
27. Kay›fl – kasnak tertibatl› üfleme fanlar›ndan sonra bir filtreleme
yapmak tavsiye edilmelidir.
28. Tüm havaland›rma cihazlar› flantiyelerde uygun koflullarda
depolanmal› ve montajlar› süresince temiz tutulmal›d›r.
Özellikle hava ile temas eden yüzeylerin kuru olmas›na dikkat
edilmelidir.
29. Hava kanal› montajlar›nda gün sonunda aç›k olan a¤›zlar kapat›
lmal› ve kanal içlerinin kirlenmesi önlenmelidir.
30. ‹flletmeye alma ve kabul çal›flmalar› VDI 6022’ye göre yap›
lmal›d›r.
31. ‹flletme grubu ve/veya firmas›n›n elemanlar› VDI 6022 Blatt
1 / 2’ de ifllenen kalifikasyona haiz olmal›d›r.
32. Sistemde iflletme s›ras›nda yap›lmas› gereken hijyenik kontroller,
temizlik çal›flmalar›, dezenfeksiyon ifllemleri yaz›l›
olarak haz›rlanmal› ve binan›n iflletmesinden sorumlu en
yetkili kifli taraf›ndan kontrol edilmelidir.
Önemli not : Avrupa’da özellikle yo¤un insan bulunan tesislerde
(oteller, ifl merkezleri, al›flverifl merkezleri v.s.) bina
hijyen sorumlusu istihdam edilmektedir.
33. Filtre de¤iflimlerinin kayd› tutulmal›d›r.
34. Tüm sistem elemanlar› için periyodik bak›m prosedürü uygulanmal›
d›r.
35. Tüm drenaj tavalar›ndan suyun gitti¤i kontrol edilmelidir.
36. Sulu nemlendiricilerin su rezerv tanklar› sistem 48 saatten
uzun bir süre içinde çal›flt›r›lm›yorsa otomatik boflaltma/doldurma
sistemine haiz olmal›d›r. (Ayn› önlemler so¤utma kuleleri
için de tavsiye edilmektedir.)
37. Nemlendiricilerde kullan›lan suyun analizleri 14 günde bir
yap›lmal›d›r.
38. Kimyasal temizlemede kullan›lan maddelerin insanlara zarar
vermemesi sa¤lanmal›d›r.
39. Klima ve havaland›rma santrallar›n›n hücre yap›s› hijyenik
olmal›d›r.
– Hücrelerin iç yüzeyleri düzgün, toz tutmayacak flekilde olmal›
d›r.
– Cihazlar s›zd›rmaz olmal›d›r.
– Is› köprüsü bulunmamal›d›r.
– Kolay temizlenmesi yönünden plug fanlar tercih edilmelidir.
– Kanal ba¤lant›s› için flexible ba¤lant› parçalar› hijyenik
malzemeden olmal›d›r.(Branda bezi asla kullan›lmamal›d›r.)
40. Hava y›kay›c› ve sulu nemlendiricilerde hijyen otomasyonu
yap›lmal›d›r. (Akflamlar› su rezerv tanklar› otomatik olarak
boflalt›lmal›, kuru çal›flt›rma yap›lmal›; sabahlar› otomatik su
doldurma sa¤lanmal›d›r. Bu flekilde litaratürde Pazartesi atefli
denilen sendromun önlendi¤i tespit edilmifltir.)
5.6. LEJYONER HASTALI⁄INA KARfiI KL‹MATES‹SATINDA
ALINMASI GEREKEN ÖNLEMLER
Lejyoner hastal›¤› son y›llarda daha çok görülür veya bilinir hale
gelmifltir. Bu konudaki kay›tlar çok sa¤l›kl› de¤ildir. Bu hastal›¤›
n tan›s›yla kayda geçenin çok üzerinde var oldu¤u bilin-
108
mektedir. Hastal›k tan›nd›kça kay›tlar› daha sa¤l›kl› bir hale gelmektedir.
Örne¤in, ‹ngiltere’de y›lda 1000 üzerinde hasta, hastane
kay›tlar›nda yer almaktad›r. Bu hastal›k, Lejyonella bakterisi
(Legionella pneumophilla) taraf›ndan oluflturulan ve ölüme
yol açabilen ciddi bir zatürre hastal›¤› biçimidir. Lejyonella
nemli ve sulu ortamda yaflar ve ço¤al›r. En yayg›n bulaflma
yolu binalardaki s›hhi tesisat ve klima tesisat›d›r. Özellikle oteller,
hastaneler ifl merkezleri ve fabrikalar gibi büyük sistemlerde
karfl›lafl›l›r.
1- Solunabilen aerosolde (pülverize haldeki su ile hava kar›fl›-
m›nda) su tanecik büyüklükleri 1 ile 5 mikron çap aral›¤›ndad›
r. Tanecik çap› küçüldükçe tehlike riski artar. Çünkü 5
mikron ve alt›ndaki su zerrecikleri akci¤erin en derin noktalar›
na kadar geçebilir ve bunlar tekrar kolayca d›flar› at›lamaz.
Öte yandan küçük tanecikler hava ak›mlar› ile çok
uzak mesafelere (so¤utma kulelerinden 3 km mesafelere
kadar) tafl›nabilir.
2- Lejyoner hastal›¤›n›n oluflabilmesi için Lejiyonella bakterisi
ile kirlenmifl suyun aerosol halinde solunmas› gerekir.
Böylece mikrop akci¤ere ulaflarak hastal›¤› oluflturabilir.
3- Hastal›k riski solunan mikrop say›s› ile orant›l›d›r. Solunan
aerosol ne kadar yo¤un bir biçimde Lejiyonella ile kirlenmiflse
ve bu aerosol ne kadar yo¤un ise, ayn› oranda hastal›¤
a yakalanma riski vard›r.
4- Bir di¤er önemli risk faktörü de temas süresidir. Dufl yaparken
temas süresi dakikalar mertebesindedir. Halbuki
bir terapi havuzunda veya jakuzide bu süre daha uzundur.
Örne¤in bir so¤utma kulesinden kaynaklanarak kirlenmifl
bir binada ise her gün 8-10 saat temas süresi söz
konusudur. Hastanelerde veya evlerde karfl›lafl›lan baz› özel
durumlarda ise sürekli temas mümkündür.
5.6.1. Tesisatta Lejyonella Potansiyeli Olan Yerler
Lejiyonella’n›n büyümesi için:
a- S›cakl›k
20 °C’nin alt›ndaki s›cakl›klarda üreme miktar› önemsizdir.
En uygun s›cakl›k aral›¤› 25-45 °C aras›d›r.
En uygun s›cakl›k ise; 37 °C olarak saptanm›flt›r. 37 °C s›cakl›
kta ve uygun ortamda ~ 2 saat içinde iki kat›na ç›kar. 48 saat
içinde de say›sal olarak patlama yaparak tehdit edici boyuta
ulafl›r.
46 °C s›cakl›kta : üremesi durur.
50 °C s›cakl›kta : birkaç saat yaflayabilir.
60 °C s›cakl›kta : ömrü dakikalar mertebesindedir.
70 °C s›cakl›kta : yaflam flans› s›f›ra yak›nd›r.
b- Suyun pH de¤eri : 6,9 en uygun de¤erdir.
c- Ortamdaki demiroksit büyüme ve ço¤almay› h›zland›r›r.
d- Hijyen : Kirler ve birikintiler kuluçka için uygun ortam oluflturur.
Binalardaki klima tesisat›nda karfl›lafl›lan tipik tasar›m s›cakl›klar›
göz önüne al›nd›¤›nda, Lejiyonella için en uygun büyüme ortamlar›:
1. So¤utma kuleleri
2. Buharlaflmal› kondenserler
3. Nemlendiriciler (özellikle sulu tip) olarak say›labilir.
So¤utma kuleleri ve buharlaflmal› kondenserlerden kaynaklanan
aerosollerin uzun mesafelere tafl›nabildi¤i ve hastal›¤a neden
olduklar› bilinmektedir. Sulu tip nemlendiriciler ciddi risk
kayna¤›n› oluflturabilir.
5.6.2. So¤utma Kuleleri Ve Buharlaflmal› Kondenserler
So¤utma kulelerini kapal› devreli ve aç›k devreli olarak ikiye
ay›rmak mümkündür.
1. Kapal› devre so¤utma kuleleri (ve buharlaflmal› kondenserler)
Kapal› devre so¤utma kulelerinde, fiekil 5.5’de görüldü¤ü gibi,
so¤utulmak istenen proses ak›flkan› (chiller devresinde dolaflan
su) hava ile do¤rudan temasta de¤ildir. Su borular›n içindedir.
Boru d›fl›nda borular› ›slatan ve hava ile temasta olan sekonder
devre suyu, aç›k devreli so¤utma kulelerine göre çok daha az
miktardad›r. Sekonder devrede d›fl borulama genellikle yoktur.
Su tamamen cihaz içinde sirküle eder.

2. Aç›k devre so¤utma kuleleri
fiekil 5.6’da görülen aç›k tiplerde ise, so¤utma suyu tavalardan
parçalanarak düfler veya f›skiye fleklinde püskürtülür. Do¤rudan
bu suyun üzerinden geçen hava buharlaflmayla so¤urken, bir k›-
s›m suyu aerosol fleklinde sürükler. Her ne kadar su tutucu perdelerde
sürüklenen suyun bir k›sm› tutulsa da genellikle 5 mikron
alt›ndaki su zerrecikleri sürüklenerek etrafa yay›l›r. Damla
tutucu olmadan sürüklenen su, resirküle eden suyun %1’i mer-

tebesindedir. Kaliteli tip so¤utma kulelerinde damla tutucularla
bu oran %0,1 mertebelerine indirilir. Bu yüzden damla tutucular
kulelerin en önemli elemanlar›ndan biridir.
So¤utma kulelerinde Lejyonella bakterisinin ço¤alaca¤› yer su
haznesi (veya havuzu) olmaktad›r. Su haznesinde tipik su s›cakl›¤›
29 °C ile 35 °C aras›ndad›r. Ancak çal›flma stratejisi, d›fl s›-
cakl›k ve sistem ›s› yüküne ba¤l› olarak s›cakl›klar 21 °C alt›na
inebilir veya 49 °C üstüne ç›kabilir. Özellikle durma s›ras›nda
(iflyerlerinde hafta sonu ile tatil günleri gibi) ve özellikle yaz aylar›
nda so¤utma kulelerinde Lejyonella ço¤almas› için çok uygun
s›cakl›k de¤erlerine ulaflabilir. Bu haznede biriken yabanc›
maddeler, tortu ve ›s› geçifl yüzeylerindeki kirler ve birikintiler
kuluçka için uygun bir ortam yarat›r. Su so¤utma kuleleri kaynakl›
çok say›da lejyoner hastal›¤› belirlenmifltir.
So¤utma kulelerinde lejyonella ile mücadelede anahtar tavsiye,
sistemin temiz tutulmas› ve biyolojik flartland›rma yap›lmas›d›r.
Bu konuda su flartland›rma uzman›na dan›fl›lmas› ve onun gözetiminde
bir program uygulanmas› çok önemlidir.
1) So¤utma kulelerinin ve buharlaflmal› evaporatörlerin yerlefltirmesinde
afla¤›daki konulara dikkat edilmelidir:
a) Klima santrallerinin taze hava al›fl menfezlerinden ve aç›-
labilen pencerelerden mümkün oldu¤u kadar uza¤a yerlefltirilmelidirler.
b) So¤utma kulesinin klima santral›n›n d›fl hava emifl a¤›zlar›
ndan ve pencerelerden, lokanta, kafeterya vb. insanlar›n
yo¤un oldu¤u yerlerde en az 10 m ve daha uzak olmas›,
hakim rüzgar yönünde so¤utma kulesinin daha ileri noktaya
montaj› ve so¤utma kulesi drenaj›n›n hava kesicili (sifonla)
drenaja ba¤lanmas› gerekir. So¤utma kulesinden 3
km uza¤a kadar Lejyonella bakterilerinin tafl›nabildi¤i
unutulmamal› ve kulenin bak›m, temizlik ve dezenfeksiyon
ifllemleri özenle yap›lmal›d›r.
c) Mutfak egzoz fanlar›, bacalar, gibi organik madde kaynaklar›
n›n yan›na ve yak›n›na yerlefltirilmemelidir.
d) Hakim rüzgar yönü dikkate al›nmal›, d›flar›daki halka aç›k
alanlar›n önüne rüzgar yönünde yerlefltirilmemelidir.
e) So¤utma kulesi yerleflimi restoran, otel odalar› vb. yaflam
mahallerine çok yak›n planlanmamal›d›r.
2) So¤utma kulelerinde kullan›lan malzeme pürüzlü olmayan,
kolay temizlenebilir yüzeyli olmal›d›r. Metalik olmayan bileflenler,
örne¤in contalar vs. mikrobiyolojik büyümeye uygun
olmamal›d›r. Ahflap gibi baz› do¤al malzemeler bu aç›dan sak›
ncal›d›r ve konstrüksiyonda kullan›lmas› tavsiye edilmez.
Cihaz›n genel tasar›m›nda dura¤an su bölgelerinden kaç›n›lmal›,
elemanlara kolay ulafl›m, temizleme, numune alma ve
drenaj imkan› tan›nmal›d›r. Komponentler kolayca ç›kar›labilmelidir.
3) So¤utma kuleleri sistemi temiz tutulmal› ve iyi bak›m yap›lmal›
d›r. Gözle muayene ederek; kir, organik madde, birikinti
veya çökelti olmamas›na dikkat edilmelidir.
a) Hazne zaman zaman temizlenmelidir.
b) Mekanik filtrasyon tavsiye edilir.
c) Tortu ay›r›c› cihazlar bakteriyle mücadelede önemli katk›-
ya sahiptir.
d) Damla tutucular belirli aral›klarla temizlenmeli ve eskiyenler
de¤ifltirilmelidir.
4) Ayn› zamanda bir su flartland›rma uzman› taraf›ndan yürütülecek
kimyasal flartland›rma gerekecektir. Su flartland›rma bakfiekil
5.6. AÇIK DEVREL‹ SO⁄UTMA KULES‹ S‹STEM‹
110
teri ço¤almas›n› önleyecek katk›lar› içerdi¤i gibi; kireçlenmeyi,
korozyonu ve çökelmeyi önleyici maddeleri de içerir.
5) So¤utma kulelerinin durdurulmas› ve çal›flt›r›lmas› hastal›k
aç›s›ndan en kritik ifllemlerden biridir.
a) Üç günden uzun süreli durdurmalarda sistemin (so¤utma
kulesi havuzu, borular, ›s› de¤ifltirgeçleri vs.) tamamen
drene edilmesi en uygun yoldur.
b) E¤er k›sa süreli durdurmalarda drenaj pratik de¤ilse; bu
durumda sistem yeniden çal›flt›r›lmadan önce ön flartland›
rma ile so¤utma kulesindeki su dezenfekte edilmelidir.
c) Drene edilmifl sistem yeniden çal›flt›r›l›rken önce pislikler
temizlenir, sistem su doldurulur ve bakteri öldürücü ile ön
flartland›rma yap›l›r. Fanlar bundan sonra çal›flt›r›l›r.
So¤utma kulelerinin ve buharlaflmal› evaporatörlerin konstrüksiyonunda
ve iflletiminde ise özetle afla¤›daki konulara dikkat
edilmelidir:
1) Damla tutucular bütün çal›flma koflullar›nda minimum sürüklenmeye
imkan verecek flekilde dizayn edilmelidir.
2) Su da¤›t›m›, su minimum ölçüde pülverize olacak flekilde
yap›lmal›d›r.
3) Enjektör prensibi ile çal›flan so¤utma kulelerinin:
a- Su yüksek bas›nçl› pülverize edildi¤i için dezavantaj›
b- Kule içinde dolgu malzemesi olmad›¤›ndan temizlik kolayl›¤›
için de avantaj› vard›r.
4) Tepsiler temizlenebilir olmal›d›r.
5) Havuz direkt günefl ›fl›klar›ndan korunmal›d›r. (Az da olsa
kule verimini de art›r›r.)
6) Taze su besleme h›zlar› ve su hacmi kule üzerine iflaretlenmelidir.
7) Su toplama çukuru; çamuru ay›racak biçimde tasarlanmal› ve
drenaj› uygun çapl› boru ile en alttan gerçeklefltirilmelidir.
8) Bütün drenajlarda haval›klar ve süzgeçler bulunmal›d›r.
9) Su flartland›rma program› bütün yönleri ile düflünülmeli ve
su kalitesi sürekli kaydedilmelidir.
10) Yedek pompalar normal çal›flmada izole edilmeli ve zaman
zaman y›kanmal›d›r.
11) Filtre düzenlemesi su flartland›rma ile koordineli bir biçimde
gerçeklefltirilmelidir.
12) ‹flletim ve bak›m üreticinin öngördü¤ü biçimde sürdürülmelidir.
5.6.3. SO⁄UTMA KULELER‹NDE OPERASYON VE
BAKIM
Sistemi operasyona alacak olan elemanlar, so¤utma kuleleriyle
ilgili olarak e¤itilmifl olmal› ve de bu tarz bir sistemi çal›flt›rmaya
yatk›n olmal›d›rlar. Sistem iflletimi s›ras›nda meydana ç›kacak
kritik de¤erler kaydedilmelidir. Prosedürler normal kontrol
parametrelerini ve s›n›rlar›n› belirlemelidir.
Çal›flanlar normal flartlar d›fl›nda çal›flma durumlar›ndan haberdar
olmal›d›r ve su kalitesi üzerinde belli aral›klarla testler yap›lmal›-
d›r. Bu kontrollerin aras›ndaki süre 1 ay› geçmemelidir ve hastane
gibi bakterilere duyarl› ortamlarda bu süre daha da k›sa tutulmal›-
d›r. Bu durumlarda kullan›lan mikrobiyolojik slaytlar faydal› olsa
da bunlar sadece kulenin bak›m kalitesiyle ilgili bilgi verir ve su
içindeki lejyonella bakterisiyle do¤rudan alakas› yoktur.
Suyun elektrik iletkenli¤inde de¤iflimi belirleme ise, su içindeki
çözünmüfl madde miktar›ndaki de¤iflimin ölçümünde bir yol
olarak kullan›labilir.
Bak›m
Basit fakat ayr›nt›lar›yla yaz›lm›fl bir bak›m flartnamesi bu tesisatlar
için çok önemlidir.
Bu flartnamelerde bak›m aral›klar›, kontrol prosedürleri ve temizli¤
in hangi yöntemlerle yap›laca¤› aç›kça belirtilmelidir.
Üreticinin iste¤i standart bak›m d›fl›nda sistemin genel çal›flmas›
da incelenmelidir. Otomatik kontrol ünitesinin tüm k›s›mlar›
testedilmelidir. Kondaktivite kontrol cihaz› e¤er monte edilmiflse
kalibre edilmelidir. Bu cihaz, su içinde çözünmüfl madde miktar›
n›n de¤iflimini belirlemesinden dolay› çok önemlidir.
Püskürtme ve su da¤›t›m sistemleri kontrolünde görsel bak›m
yap›labilir. Bu anda malzemelerin iyi durumda olup olmad›¤› ve
kötüye gidip gitmedi¤i kontrol edilebilir. Bu sürüklenme önleyici
elemanlar için de ayn› flekilde önemlidir.
Lejyoner hastal›¤› salg›n›, genelde kulelerin uzun süre durmadan
sonra devreye al›nmas›yla ortaya ç›kar. Bütün so¤utma kuleleri
senede en az bir kere tamamen temizlenmelidir. Bu, hastaneler
için DHS standartlar›na göre senede iki keredir.
Sistemde yap›lan kontrolun frekans›na, ola¤an kontrollerin sonucunda
karar verilmelidir.
E¤er sistem sadece yaz mevsiminde kullan›l›yorsa, kuleyi sistem
devre d›fl› kald›¤› ilk anda temizlemek en do¤rusudur. Sistemi
yaz›n devreye almadan önce de dezenfekte edip kontrol etmek
de gereklidir.
Suda, sistemin temizlenmesinden önce temizli¤i yapacak kiflileri
korumak amac›yla, 5 ppm derifliklik olacak flekilde klorlama
yapmak gereklidir. Sudaki serbest klor miktar›n› belirlemek için
en basit ve h›zl› yöntem Palin-PPD metodudur. Bu kalorimetrik
bir yöntemdir ve örnek al›nan suya bir tak›m kimyasal tabletler
eklenerek suyun sonuç rengine bak›l›r.
Klorlama ifllemi iki basamak halinde yap›lmal›d›r. ‹lk basamak
sistem suyundaki serbest klor miktar›n› belirlemektedir. Klor organik
bilefliklerle çok çabuk reaksiyona girdi¤inden dolay› muhtemelen
teorik olarak hesaplanan miktardan fazlas› gerekecektir.
‹kinci olarak da klorun veriminin pH 7’nin üzerindeki de¤erlerde
h›zla düfltü¤ü unutulmamal›d›r. Klordan en yüksek verimi
alabilmek için pH de¤erini 7’nin üzerine ç›karmayan maksimum
dozaj› vermek gerekir.
Temizleme operasyonu klorlanm›fl suyun sistemden at›lmas›yla
sona erer. Bak›m ayr›ca sürüklenme önleyiciler ve dolgu malzemesinin
temizlenmesini içerir. Ayr›ca bu ifllem s›ras›nda hasar
gören parçalar da de¤ifltirilmelidir.
Havuz tamamen boflalt›l›p temizlenmeli, tüm organik maddeler
ve tortulardan ar›nd›r›lmal›d›r.
Sistemdeki tüm süzgeçler, emme taraf› da dahil olmak üzere temizlenmelidir.
K›fl döneminden devreden ç›kar›l›rken sisteme inhibitör ve antifreeze
eklenmelidir.
Sistem tekrar devreye al›nmadan önce tüm su ak›t›lmal›, tazyikli
su ile temizlenmeli ve taze suyla doldurulmal›d›r. 15 ppm miktar›
nda klorla en az iki saat reaksiyona sokulmal›d›r.
111
E¤er 5 ppm klor kullan›lacaksa bu süre 6 saate ç›kar›lmal›d›r.
Burada önemli olan önerilen konsantrasyonla uygun kontak
zaman›n› bulmakt›r.
Bütün sene kullan›lan kuleler içinse; sistem temizlenip taze suyla
doldurulduktan sonra 15 ppm konsantrasyonunda tutulmal› ve
pH 7’yi geçmeyecek flekilde ayarlanmal›d›r. ‹fllemden geçirilen
su, kule de dahil olmak üzere tüm sistemde en az iki saat sirküle
edilmeli. Bu s›rada efektif klor konsantrasyonu da sa¤lanmal›
d›r. Klorlu su sonra boflalt›lmal› ve sistem taze suyla doldurulmal›
d›r ve standart kimyasal su temizleme ifllemlerine
devam edilmelidir.
‹ç bak›m ve temizleme için normal koruyucu k›yafet yeterlidir.
Bas›nçl› temizleme aerosol olufluma neden oldu¤u için tavsiye
edilmez. E¤er tesisatta buna gerek duyulursa özel k›yafet giyilmeli
ve art› bas›nç maskesi bulundurulmal›d›r.
Acil Dezenfeksiyon Prosedürü
1- E¤er mümkünse so¤utma kulesi üzerindeki ›s› yükü kald›
r›lmal›d›r.
2- So¤utma ekipman›yla ilgili fanlar kapat›lmal›d›r.
3- Sistem durdurulmal› ve tamamlama suyu vanalar› aç›k ve
çal›fl›r olmal›d›r.
4- Temizleme prosedürü sona erene kadar binan›n hava emifl
menfezleri kapat›lmal›d›r.
5- Resirküle su pompalar›n›n çal›flt›r›lmas›na devam edilmelidir.
6- 25-50 ppm serbest halojen kalmas›n› sa¤lamak için yeterli
biosid eklenmelidir.
7- Yeterli miktarda köpük önleyici ya da biodispersan eklenmelidir.
8- 24 saat boyunca 10 ppm’lik serbest halojen kalmas› sa¤lanmal›
d›r. Bu 10 ppm’in korunmas› için daha fazla biosid ortama
eklenebilir.
9- Sistem pH’› ölçülmelidir. Yüksek pH’larda halojen dezenfeksiyon
h›z› yavafllad›¤› için ortama asit ilave edilebilir ya
da devir azalt›labilir. Böylece pH, klor bazl› biosidler için 8
ya da brom bazl› biosidler için 8.5 alt›nda tutulabilir.
10- Sistemin drenaj› kanalizasyona yap›lmal›d›r. E¤er drenaj
izin al›narak bir yüzey suyuna yap›lacaksa dehalojenizasyona
ihtiyaç duyulacakt›r.
11- Sistemi tekrar doldurulmal› ve 1’den 10’a kadar olan
basamaklar tekrar edilmelidir.
5.6.4. Direkt Buharlaflmal› Hava So¤utucular (Evaporatif
So¤utucular)
Direkt buharlaflmal› so¤utucular su ile do¤rudan temasla havay›
nemlendirir ve ayn› zamanda so¤uturlar. Bu cihazlar mekanik
so¤utma yapmad›klar›ndan endüstriyel ve tar›msal (hayvan
bar›naklar› gibi) so¤utma alan›nda ve kuru d›fl iklime sahip bölgelerde
konfor iklimlendirmesinde kullan›lan ekonomik cihazlard›
r. Bu cihazlarda hava ya (bir örne¤i fiekil 5.7’de görülen) ›slat›lm›
fl yataklar üzerinden geçerken nemlendirilir veya hava üzerine
(fiekil 5.8’de görüldü¤ü gibi) do¤rudan su püskürtülerek nemlendirilir.
Bu s›rada hava ideal durumda yafl termometre s›cakl›¤›na
kadar so¤utulabilir. Her iki halde de kullan›lan su resirküle
edilebilece¤i gibi, tek geçiflli de olabilir. Kullan›lan sudaki kirlenme
oran› blöf ifllemine ve taze suyun kalitesine ba¤l›d›r.
Havan›n ›slak yataklardan geçirilerek nemlendirilmesinde
gözenekli malzemeden yap›lm›fl yataklar kullan›l›r. Genifl temas
yüzeylerinde havaya buharlaflma suretiyle nem geçifli olur ve bu
ifllem s›ras›nda suyun yüzeyden koparak su zerrecikleri halinde
havayla sürüklenmesi söz konusu olmaz. Bu nedenle bu tip
cihazlarda damla tutuculara da gerek yoktur.
Bu cihazlar› ifllem koflullar›na göre zaman zaman kapatmak
gerekebilmektedir. Sistemin çal›flt›r›lmad›¤› koflullarda
tamamen drene edilip, kurutulmas› flartt›r. Bunun da ötesinde
sürekli çal›flma periyotlar›nda resirküle eden sistemlerde yeterli
düzeyde blöf yap›lmal›d›r. Yüksek orandaki blöf, yabanc› maddelerin,
kirleticilerin ve bakterilerin birikmesini ve ço¤almas›n›

s›n›rlar veya engeller. Bu flartlarda lejiyonella geliflmesi çok
nadirdir. Öte yandan bu cihazlarda yatak s›cakl›¤› yafl termometre
s›cakl›¤› düzeyindedir ki bu de¤er genellikle 25 oC de¤erini
aflmaz. Yani s›cakl›k bakteri geliflmesi için uygun s›n›rlar›n alt›
ndad›r. Bu nedenlerle bu cihazlardan kaynaklanan lejyoner
hastal›¤› literatürde belirlenmemifltir.
Bu sistemlerde iyi bak›m ve sürekli temizlik ve gözetim esast›r.
Filtreler gerekti¤i gibi temizlenmelidir. Bütün su devresi ayda
bir y›kanmal›d›r.
Islak yatakl› direkt buharlaflmal› so¤utucularda çal›flmaya belirli
süreler ara verildi¤inde yatak malzemesi kuru tutulmal›d›r.
Bunun için büyük sistemlerde su kesilip fan çal›flt›r›larak
kuruma sa¤lanabilir. Sistem bundan sonra kapat›l›r.
Suyun resirküle etti¤i sistemlerde rezervuarda biriken suda
yap›lan blöf ifllemi tuz konsantrasyonunu düflürdü¤ü gibi bakteri
konsantrasyonunu da düflüren bir ifllemdir. Ayr›ca rezervuarda
kimyasal flartland›rma yap›lmal›d›r. Suyun durgun kalmamas›na
dikkat edilmelidir.
5.6.5. Nemlendiriciler
Y›kamal› nemlendiriciler, atomizörlü nemlendiriciler ve buharl›
nemlendiriciler ortam havas›n›n veya klima santral›ndaki flartland›
r›lm›fl havan›n nemlendirilmesinde kullan›l›r. Y›kamal›
nemlendiriciler günümüzde hijyen nedeniyle art›k terk edilmektedir.
Bu amaçla daha çok suyun resirküle edilmedi¤i ve sadece
gerekli nem ihtiyac› kadar suyun sis biçimde havaya verildi¤i
nemlendiricilerle, buharl› nemlendiriciler kullan›lmaktad›r.
Atomizörlerde ve y›kamal› nemlendiricilerde su s›cakl›¤› yafl
termometre s›cakl›¤›nda olup, genellikle 25 oC alt›ndad›r. Sis
fleklinde atomizörlü nemlendiricilerde cihaz ç›k›fl›nda su zerresi
bulunmaz. Bütün su buharlafl›r.
Buharl› nemlendiricilerde zaten su söz konusu de¤ildir. Burada
kullan›lan buhar s›cakl›¤› yüksektir. Buharl› nemlendiricilerde
hiç bir hastal›k riski yoktur.
Atomizörlü nemlendiricilerde resirküle su kullan›lmamal›d›r.
Nemlendirici kullan›lan klima tesisat›nda özellikle hava kanallar›
n temizli¤ine dikkat edilmelidir.
1. Hava kanallar›nda yo¤uflma olabilir. Bununla iliflkili önlem
al›nmal›d›r. ‹yi ›s› yal›t›m› yap›lmal›d›r.
2. Hava kanallar› temizlenebilecek flekilde planlanmal› ve
yap›lmal›d›r.
3. Hava kanallar› belirli periyotlarda temizlenmelidir.
4. Klima santrallar›n›n filtreleri kaliteli yap›lmal› ve periyodik
bak›m› yap›lmal›d›r.
Bu cihazlar›n yerlefltirilmesinde, bacalardan, mutfak egzozlar›ndan
ve di¤er organik kirletici kaynaklar›ndan uzakta yerleflim
yapmaya dikkat edilmelidir.
5.6.6. Klima Santrallar› ve Fan-coiller
Bu cihazlar lejyoner hastal›¤› kayna¤› olarak görülmemektedir.
Ancak bu cihazlar›n bak›mlar›n›n iyi yap›lmas› ve iyi iflletilmesi
esast›r. Öncelikle bu cihazlardaki yo¤uflma tavalar›n›n e¤imleri
drenaj yönünde olmal› ve drenaj alt noktadan yap›lmal›d›r.
Tavalarda su birikmemelidir. Hastane gibi hassas binalarda
drenaj hatlar›nda cam gözetleyiciler konulabilir.
Klima santrallar›nda sulu nemlendiriciler yerine, buharl› nemlendiriciler
kullan›lmas› tercih edilmelidir. Nemlendirici olarak,
su hacmi olmayan direkt havaya sis biçiminde nemlendirme yapan nemlendirici tipleri alternatif olabilse de buharl› nemlendiriciler
riski s›f›ra indi¤i için tercih edilmelidir.
Cihaz filtrelerinin bak›m› gere¤ine göre yap›lmal›d›r.
5.7. MEKAN‹K TES‹SATTA LEJYONER HASTALI⁄INA
KARfiI YAPILACAK ‹fiLER L‹STES‹
Afla¤›daki tabloya bak›n›z.

 

 

Bir cevap yazın

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Translate »