HAVALANDIRMA VE İKLİMLENDİRME SİSTEMLERİNDE GÜRÜLTÜ KONTROLU Leave a comment

2. HAVALANDIRMA VE
İKLİMLENDİRME
SİSTEMLERNDE GÜRÜLTÜ
KONTROLU
Genel olarak havaland›rma tesisat›nda ses ve titreflim problemleri
önemli bir tasar›m parametresidir. Bu kapsam içinde mimari ile birlikte
ele al›nmas› gerekli çok çeflitli konular bulunmaktad›r. Bunlar içinde
kanal tasar›m› ile do¤rudan ilgili üç ana problem bulunmaktad›r. En
önemli problem klima veya havaland›rma santral›ndaki gürültünün kanallar
yolu ile yaflanan mahallere tafl›nmas›d›r. ‹kinci problem, yaflanan
bir mahalden geçen ve üzerinde menfez bulunmayan bir kanaldan bu
mahalle yay›lan sestir. Son hal ise iki mahal aras›nda kanallar taraf›ndan
tafl›nan sestir. Burada bu son hal üzerinde durulmayacakt›r. Ayr›ca
titreflim problemi de ele al›nmayacakt›r.
Burada üzerinde durulmayan, tesisatla iliflkili gürültü ve titreflim
problemlerinin çözümü için ASHRAE Handbook’lar›na ve SMACNA
yay›nlar›na baflvurulabilir.
2.1. TEMEL TAR‹F VE KAVRAMLAR
Ses elastik bir ortam›n titreflimidir ve esas olarak bir bas›nç olay›d›r.
Havada do¤an ses, ortalama atmosferik bas›nç etraf›nda hava bas›nc›-
n›n de¤iflimi veya titreflimidir. Elastik ortam içerisinde, bu titreflim fleklindeki
bas›nç dalgalanmalar› ortam›n karakterine ba¤l› bir h›zla yay›-
l›rlar. Ses bir bas›nç olay› oldu¤u kadar ayn› zamanda bir enerji olay›-
d›r. Sesin do¤mas› ve yay›lmas› ayn› zamanda bir enerjiyi gerektirir.
Afla¤›da sesle ilgili baz› temel kavramlar›n tan›mlar› verilmifltir:
Sesin frekans›: Frekans titreflimlerin veya dalgalanmalar›n bir saniyedeki
say›s›na verilen isimdir. Birimi Hertz (Hz) olarak isimlendirilir.
Sesin fliddeti: Sesin fliddeti ses dalgalar›n›n birim alan›ndaki enerjisi
olarak tarif edilir. Ses fliddeti kaynaktan itibaren mesafenin karesi ile
orant›l› olarak azal›r.
Saf tonlar, rastgele ses ve kompleks ses: Tek bir frekansta verilen sese
saf ton denir. Belirli bir tonu olmayan su sesi gibi seslere rastgele ses
denir. Kompleks ses ise saf tonlar ve rastgele seslerin birarada bulundu¤
u seslere denir ki tabiattaki seslerin hemen hepsi bu karakterdedir.
Oktav bantlar›: Ses kontrolu çal›flmalar›nda herhangi bir kompleks
ses, birleflenlerine ayr›larak incelenir. Bu konuda en geçerli yol duyulabilir
ses frekanslar›n› oktav bantlar›na bölmektir. ‹nsan kula¤›
16-20000 Hz aras› frekanstaki sesleri duyabilir. Bir sesin bir oktav
üstündeki ses iki kat› frekansta olacak flekilde, bu frekans aral›¤›
8 oktav band›na bölünmüfltür. Her bir oktav band› o band›n ortas›ndaki
ses frekans› ile sembolize edilir. Tablo 2.1’de oktav bantlar›, frekans
aral›klar› ve orta frekanslar› belirtilmifltir.
Ses güç düzeyi Lw: Bu düzey esas olarak ses kayna¤›ndan yay›lan
toplam akustik gücü ifade eder. Desibel [dß] cinsinden ses güç düzeyinin
matematik ifadesi;
Lw = 10 Log(W/Wo)
fleklindedir. Wo referans güç düzeyi olup, Wo = 10-12 watt de¤erindedir.
Ses güç düzeyi do¤rudan ölçülemez. Ancak standart odalarda yap›
lan ölçümlerden hesapla bulunur. Tamamen kayna¤a ba¤l› bir de-
¤erdir, al›nan yolla de¤iflmez.
Ses bas›nç düzeyi Lp: Bu seviye, söz konusu bir yerdeki ses bas›nc›-

n› belirler (veya o yerdeki müsaade edilebilecek ses bas›nç seviyesini
ifade eder). Yine [dß] biriminde ifade edilir.
Lp = 10 Log (P2/Po
2) = 20 Log (P/ Po)
Po referans bas›nc› 20 μ paskal (μ Pa) de¤erindedir. Yukar›daki her iki
log ifadesi de 10 taban›na göre logaritmad›r.
‹ki ses kayna¤›n› mukayese etmek için sadece ses bas›nç düzeylerini
karfl›laflt›rmak yetmez. Çünkü bu de¤er ayn› zamanda mesafeye ba¤-
l›d›r. Böyle bir mukayese için ses güç seviyelerini karfl›laflt›rmal›d›r.
Öte yandan ses bas›nç seviyeleri do¤rudan ölçülebilen de¤erlerdir.
Ses seviyeleri dß cinsinden logaritmik olarak ifade edildiklerinden,
iki ses düzeyinin toplanmas› aritmetik toplama ifllemi ile yap›lamaz.
Gerekli matematik ifllemler uzun oldu¤u için iki sesin toplanmas›
Tablo 2.2 yard›m› ile yap›labilir.
Örne¤in 46 ve 50 [dß] fliddetindeki iki ses toplan›rsa, toplam ses düzeyi
52 olarak bulunur. 50 ile 46 aras›ndaki fark 4 [dß] olup tablodan
üst seviyeye eklenmesi gerekli say› 2 olarak okunur. 50 + 2 = 52 [dß]
olarak sonuç bulunur.
Ayn› flekilde 46 + 50 + 55 [dß] fliddetindeki üç ses toplan›rsa toplam
seviye 57 [dß] olarak bulunur. 50+46 [dß] = 52 [dß] ve 52+55 [dß] =
57 [dß] fleklinde hesap yap›l›r.

2.2. AKUST‹K TASARIM HEDEFLER‹, SES KR‹TERLER‹
Bir iklimlendirme veya havaland›rma sisteminin akustik tasar›m›nda,
yaflanan ortamda mekanik tesisat dolay›s›yla rahats›z edici bir gürültünün
veya sesin olmamas› esas al›n›r. Bu tan›m karakter itibariyle
sübjektiftir ve öncelikle bu ortamdaki mekanik tesisat d›fl› gürültü düzeyine
ba¤l›d›r. Mekanik tesisat çal›flmazken ortamda mevcut ses bas›
nç düzeyine, geri plan gürültüsü ad› verilir. Ortamdaki mekanik tesisat
kaynakl› sesin rahats›z edici olmas›, geri plan gürültüsünün düzeyine,
kiflilere ve aktivitelerine ba¤l›d›r. Ayr›ca sesin rahats›z edici
olmas› sadece ses bas›nç düzeyine ba¤l› de¤ildir. Ayn› zamanda sesin
kalitesi de önemli bir rol oynar. Ses kalitesi sesin frekans spektrumu
ile ilgilidir. Bir ortamdaki sesin rahats›z edici olmamas›yla ilgili kalite
özellikleri olarak afla¤›daki genel do¤rular s›ralanabilir:
– Sesin genifl bir frekans aral›¤›nda dengelenmifl bir ses enerjisi da-¤›l›m› olmal›d›r.
– Z›r›lt›, ›sl›k, v›nlama veya gurultu gibi iflitilebilir tonal karakteristik
tafl›mamal›d›r.
– Ses bas›nc›nda farkedilebilir zamana ba¤l› düzey de¤iflimleri olmamal›
d›r. Özellikle ani de¤iflimler (durup, çal›flma gibi), vuruntu
ve darbelerden kaç›n›lmal›d›r.
Do¤al olarak bunlarla birlikte ses bas›nç düzeyi yüksek olmamal›d›r.
Buradan hareketle iklimlendirme sistemleri akustik tasar›m›nda dört
farkl› tip akustik tasar›m kriteri kullan›lmaktad›r. Bu kitapta bu kriterler
içinde en yayg›n kullan›lan iki kriter üzerinde durulacakt›r. Di-
¤er iki kriterle konser salonu gibi özel yap›lar›n de¤erlendirilmesinde
ve akustik tasar›m›nda karfl›lafl›lmaktad›r.
1. Gürültü Kriteri (NC) E¤rileri
‹nsan kula¤›na ayn› etkiyi yapan sesler, frekansa karfl›l›k ses bas›nç düzeyi
eksen tak›m›nda iflaretlenirse, fiekil 2.3’deki e¤riler elde edilir. ‹nsan
kula¤› bütün frekanslarda ayn› flekilde duyarl› olmad›¤› için farkl›
frekanslarda farkl› ses bas›nç düzeyleri ayn› etkiyi b›rakmaktad›r.
‹nsan kula¤› yüksek frekanslara daha duyarl›d›r. 20 dß düzeyinde frekans›
1000 (Hz) olan ses ile çok daha fliddetli 50 dß fakat 100 (Hz) frekans›
ndaki ses ayn› etkiyi b›rakmaktad›r. Buna karfl›l›k ses bas›nç düzeyi
artt›kça kulak duyarl›¤› frekansa göre düzleflmektedir. 100 dß düzeyinde
art›k 100 (Hz) ile 1000 (Hz) frekansta ayn› etki alg›lanmaktad›r.
Dolay›s› ile ses kriterlerini tek bir frekansta vermek do¤ru de¤ildir.
Yani farkl› hacimlerde gerçekleflmesi istenen ses düzeyini sadece bir
frekanstaki ses düzeyi ile belirlemek uygun de¤ildir. Buna göre kriter
frekansa ba¤l› olarak verilmelidir. Ses bas›nç düzeylerini s›n›rland›rmada
en çok kullan›lan kriter NC e¤rileri olarak bilinir.

Bu e¤rilerin belirlenmesinde yukar›da belirlenen eflit ses yüksekli¤i
de¤iflimi esas al›nm›flt›r. fiekil 2.4’de NC e¤rileri verilmifltir. Buna
göre genel bir büro hacminde NC 40 düzeyi sa¤lanmas› yeterlidir denildi¤
inde, bütün duyulur frekans aral›¤›nda ses bas›nç düzeyinin aflmamas›
gereken de¤erleri oktav band› esas›na göre belirlenmifl olur.
Neyin kabul edilebilir ses düzeyi oldu¤unu bilmeleri halinde, mühendisler
cihazlar›n ses gücü seviyeleri de¤erlerini kullanarak yaflanan
hacimdeki ses bas›nc› seviyelerini istenilen düzeyde tutmay› baflarabilirler.
E¤er yaflanan hacimdeki istenen ses bas›nc› düzeyi, hacimle

iklimlendirme santral› aras›ndaki beklenen sönüm ve hacmin kendi
sönümü biliniyorsa buradan cihaz›n kabul edilebilecek en büyük ses
gücü düzeyi belirlenebilir. Veya cihaz belirli ise arada gerekli ek sönümleyici
de¤erleri belirlenebilir ve susturucu seçimi yapabilir. fiekil
2.5’de bu söylenenler flematik olarak gösterilmifltir.

2. A- a¤›rl›kl› Ses Düzeyi
Ses kriterinin oktav band› esas›na göre belirlenmesi durumunda hem
ölçüm daha zordur, hem de ilgili hesaplar daha uzundur. Bu nedenle
ses kriterinin tek rakamla ifadesi için toplam de¤erler kullan›l›r. Kullan›
lan toplama tekni¤i, a¤›rl›kl› toplam olup, a¤›rl›k faktörlerine göre
de¤iflik isimler al›r. Havaland›rma ifllerinde daha çok A-a¤›rl›kl›
toplama kullan›l›r. Bu toplamada düflük frekanstaki sesler daha küçük a¤›rl›k faktörleri ile hesaba kat›l›r. A-a¤›rl›k toplaman›n biriminin
gösterimi dßA fleklindedir. Bu de¤er basit ses bas›nc› ölçen aletler taraf›
ndan belirlenebilmektedir. Dolay›s› ile bir hacimde ses düzeyi 40
dßA de¤erini aflmas›n demek, bu hacimdeki sesin, frekanslara göre
a¤›rl›kl› toplam›n›n 40 dßA de¤erini aflmamas› anlam›na gelir ve basitçe
ölçülebilir. Ancak yine de unutmamak gerekir ki dßA cinsinden
tan›mlanan de¤er, sesin karakteri hakk›nda fikir vermez. Sadece ayn›
karakterde iki ses bas›nç düzeyini karfl›laflt›rmaya yarar. Tablo 2.6’da
çeflitli hacimler için NC de¤erleri ve dßA olarak verilen ses bas›nç
düzeyi limitleri görülmektedir.
2.3. GENELAKUST‹K TASARIM KURALLARI
Tecrübe ve mühendislik sa¤duyusu gürültü kontrolunda en önemli
hususlard›r. Genel do¤rular›n uygulanmas› ve tekni¤ine uygun bir
sistem gerçeklefltirilmesi ayn› zamanda sesle ilgili pek çok sorunun
da bafltan çözümü anlam›na gelir. Gürültü kontrolu ile ilgili tasar›m
esaslar› afla¤›da anlat›lacakt›r. Burada mühendislik yaklafl›m›yla ilgili
baz› temel do¤rular, esaslar ve tavsiyeler üzerinde durulacakt›r.
Ses üreten cihazlar› ofisler, konferans odalar› ve s›n›flar gibi duyarl›
alanlardan uza¤a yerlefltirmek gerekir. Mekanik tesisat odalar› veya
ekipman odalar›n›n duvarlar›n› mümkün oldu¤u kadar kal›n tutmak
gerekir. Ekipman odalar›n› merdiven boflluklar›, tuvaletler ve depolar
gibi kritik önemi olmayan alanlarla çevrelenecek flekilde yerlefltirmek
mimar›n görevidir. Ayr›ca VAV kutular›, kanal tipi cihaz fanlar›
ve h›zlar›n yüksek oldu¤u kanallar hizmet verdikleri odalara de¤il, bu
odalara aç›lan koridorlara yerlefltirilmelidir.
Fan seçimi, çal›flma noktas› fan e¤risinin maksimum verim noktas›na
yak›n bölgede olacak flekilde yap›lmal›d›r. En yüksek verim noktas›nda
fan en sessiz çal›fl›r. Egzoz fanlar›, kanal tipi fanlar gibi daha küçük
kapasitede olan fanlarda düflük ses seviyelerini sa¤lamak için daha düflük
devir say›lar› ve daha büyük ç›k›fl a¤›zlar› tercih edilmelidir.
Farkl› uzunlukta ve dirençte kollardan oluflan kanal sistemlerinde bas›
nç dengelenmesi amac›yla damper kullanmak yerine booster fan
kullanarak sistemi dengelemek daha uygun ve ekonomiktir. Birinci
durumda en yüksek bas›nç düflümü olan kritik kola göre yüksek bas›
nçl› fan seçilecektir. Daha düflük bas›nç düflümü olan kollarda ise
küçük çapl› kanallar ve damperlerle bas›nç düflümü art›r›larak sistem
dengelenmeye çal›fl›l›r. Bunun tersi bir yaklafl›mda, sistem ana fan› bas›
nç düflümü küçük olan kola göre seçilecektir. Bas›nç düflümü daha
yüksek olan kollara ise booster fan tak›larak takviye yap›lacakt›r. Böylece
toplamda daha az enerji tüketen ve h›zlar›n uygun de¤erlerde tutulabildi¤
i, dolay›s›yla daha sessiz kanal sistemleri oluflabilecektir.
Bütün dönen ve hareketli parçalar› olan ekipman, titreflim izolatörleriyle
yap›dan izole edilmelidir. Cihazlar titreflim yal›t›c›lar› üzerine oturmal›
ve cihazla kanal veya boru ba¤lant›s›nda esnek titreflim yal›t›c› parçalar
kullan›lmal›d›r. Kanal ve boru sistemi de özellikle ilk bölümlerinde
binaya titreflim izolatörü elemanlarla as›lmal› veya ba¤lanmal›d›r.
Kanal sistemi standartlara uygun olmal›d›r. Kanal sisteminde yanl›fl
yöne döndürmeler, keskin dirsekler, ani geniflleme ve daralmalardan
kaç›n›lmal›d›r. Fan›n hemen ç›k›fl›nda fittings bulunmamal›d›r.
‹çten camyünü kapl› esnek veya rijit kanallar veya kendisi camyünü
kanallar ses sönümlenmesinde en ucuz ve etkin uygulamalard›r. Ancak
25 mm kal›nl›kta izolasyon yüksek frekanslarda çok iyi sönüm
sa¤larken, düflük frekanslarda fazla etkili olmaz. Düflük frekanslarda


etkin cam yünü kal›nl›¤› 50 veya 100 mm olmal›d›r. ‹çten izoleli dirsekler
ses yutumunda çok etkilidir. ‹zoleli bir dirsek mertebe olarak,
1- 2,5 m uzunlukta izoleli düz kanal veya 30 m uzunlukta izolesiz düz
kanal›n yaratt›¤› yutuma efl bir etkiye sahiptir.
Havaland›rma flaftlar› sese duyars›z alanlardan geçirilmelidir. Kanallar
mümkün oldu¤u kadar flaft duvarlar›ndan aral›kl› olacak bir biçimde
monte edilmelidir.
Kanallarda hava ak›fl› s›ras›nda ses oluflur. Bu üretim hava h›z› ile yak›
n iliflkidedir. Ses aç›s›ndan 10-15 m/s h›z orta; 15 m/s üzeri yüksek
h›z olarak bilinir. Kanallarda oluflan ses özellikle düflük frekansl› olmas›
yla tehlikelidir. Düflük frekansl› sesleri yutmak veya sönümlemek
çok zordur. Bu aç›dan h›zlar› kanal sisteminde 9 m/s alt›nda tutmak
en güvenli yoldur. Yüksek h›zlara ç›kmak zorunda kal›nd›¤›nda,
kanal tasar›m›na çok önem verilmeli, standartlarda verilen kanal
konstrüksiyonu ve montaj› kurallar›na s›k›ca uyulmal›d›r. Ayr›ca kanal
üretiminde kal›n saç kullanmak kanallardaki ses üretimini azaltan
bir etkidir. Zorunlu durumlarda daha kal›n saç tercih edilebilir. Kanal
kritik durumlarda mümkün oldu¤u kadar rijit olmal›d›r.
Gürültü problemine katk›s› aç›s›ndan difüzörler özel önem tafl›r. Kanal
sisteminin son eleman› olan difüzörlerde do¤acak gürültüyü art›k
sönümleme imkan› bulunmamaktad›r. Örne¤in hedef gürültü düzeyi
NC30 olan bir hacim ele al›nm›flsa ve bu hacimde 4 difüzör gerekiyorsa,
difüzör ses gücü düzeyleri NC 30 olarak al›nmamal›d›r. Çünkü
difüzör üreticileri ürünlerinin ses gücünü tan›mlarken, odada tek
difüzör oldu¤unu, baflka kaynak olmad›¤›n› ve insanlar›n difüzöre yak›
n olmayaca¤›n› kabul ederler. Halbuki kanaldan gelen gürültü, di-
¤er difüzörlerin gürültüsü ve hacimdeki baflka gürültü kaynaklar› toplanarak
insanlara etki ederler. Bu durumda NC 30 difüzör rahats›z
edicidir. Bunun için iyi bir yaklafl›m, difüzör NC düzeyinin, oda NC
düzeyinden 3 dB daha az seçilmesidir. E¤er iki difüzör varsa 6 dB kadar
düflük seçilmelidir. Örnek durumda dört difüzör varken, 9 dB daha
az , yani NC 21 difüzör seçilmesi tavsiye edilir. Difüzör say›s›n›n
her katlanmas›nda 3 dB azaltma yap›lmal›d›r.
Difüzörlerle ilgili di¤er tavsiyeler hacim damperlerinin mümkün oldu¤
u kadar geriye, en iyisi kol ayr›m›na yerlefltirilmesi, difüzör ba¤-
lant›lar›nda akustik esnek ba¤lant› kanal› kullan›lmas› ve mümkünse
difüzörden evvel 3 çap uzunlukta düz bir k›s›m b›rak›lmas›d›r.
Kanal dizayn ve konstrüksiyonunda dikkat edilmesi gerekli, ASHRAE’den
al›nan genel kurallar, afla¤›da maddeler halinde verilmifltir:
1. Kanallar hava ak›fl›na karfl› direnci ve türbülans› minimumda tutacak
flekilde dizayn edilmelidir.
2. Fanlar mümkün oldu¤u kadar maximum verim noktas›nda çal›flacak
flekilde seçilmelidir. Gerekli yüke göre çok büyük veya çok
küçük seçilmifl fanlar gürültülü çal›fl›r.
3. Fan girifl ve ç›k›fl›ndaki kanal ba¤lant›lar› üniform ve düzgün bir
hava ak›fl› olacak flekilde gerçeklefltirilmelidir.
4. Kanal tipi susturucu seçiminde dikkatli olmal›d›r. Susturucular
gerekli statik fan bas›nc›n› art›r›rlar. Ayr›ca dikdörtgen kesitli kanallarda
susturucudan sonra en az 3 m. uzunlukta kanal en az 25
mm. kal›nl›kta cam yünü ile içten akustik izole edilmelidir.
5. V.A.V. sistemlerinden fan kontrollu kar›flt›rma kutular› (kontrol
kutular›) sese duyarl› odalar›n üstüne yerlefltirilmemelidir.
6. Ayn› flekilde çat› üstü santrallar› (roof top units) sese duyarl› hacimlerin
üstünde olmamal› ve ilk menfezden önce en az 7-8 m.
kanal bulunmal›d›r. (Ayr›ca titreflim izolasyonu çok iyi yap›lmal›
d›r)
7. Dirsekler ve kanalda kol ayr›lmalar birbirinden en az 3-4 kanal
çap› kadar uzakl›kta olmal›d›r.
8. Sese çok duyarl› hacimlere yaklafl›rken kanal kesitleri art›r›larak
h›z düflürülebilir. Böylece potansiyel ses kaynaklar›n›n gücü azal›
r.
9. Menfezler, anemostatlar gibi ç›k›fllar, dirseklerden ve kol ayr›lmalardan
olabildi¤ince uzak yerlefltirilmelidirler.
10. Anemostatlardaki damperler mümkün oldu¤u kadar dengeleme
amac›yla kullan›lmamal›d›r.
11. Dönen veya hareketli parçalar› olan ekipmanlar›n kanal ve boru
ba¤lant›lar›nda mümkünse esnek parçalar kullan›lmal›d›r.
12. Böyle ekipmandan sonraki ilk 10 m.lik kanal veya boru hatt›nda
yayl› veya neopren ask›lar kullan›lmal›d›r. (Özellikle ba¤lant›da
esnek parça kullan›lmad› ise)
13. Ask›lar yayl› veya neopren cinsi olmal›d›r. Ancak ikisi birden ayn›
kanalda kullan›lmamal›d›r.
2.4. KANAL S‹STEMLER‹N‹N AKUST‹K TASARIMI
Kanal sisteminde ses fanda, kanal sisteminde, ba¤lant› elemanlar›nda
ve terminal ünitelerinde do¤ar. Buna karfl›l›k, kanal sisteminde ve
odada bir miktar sönümlenir. Bu do¤al sönüm yeterli ise ilave bir iflleme
gerek yoktur. Aksi halde fiekil 2.5’de görüldü¤ü gibi ek sönüm
gerekir. Bu ek sönüm kanallar içten ses yutucu malzeme ile kaplanarak
ve/veya susturucu kullan›larak gerçeklefltirilir.
Akustik tasar›m afla¤›daki s›ra ile yap›l›r:
1. Ses kayna¤›n›n gücü ve yaflan›lan ortamda istenilen gürültü kriteri
NC de¤eri belirlenir.
2. Kanal sistemindeki ve odadaki sönüm hesaplan›r.
3. Kaynaktan, yoldaki sönüm ç›kart›larak, kriterin sa¤lan›p, sa¤-
lanmad›¤› kontrol edilir.
4. Gerekiyorsa, susturucu seçimi yap›l›r.
Bu nedenle önce ses kaynaklar› üzerinde durulacak, daha sonra kanaldaki
ve odadaki do¤al sönüm anlat›lacak ve en son gerekli ek sönüm
hesab› verilecektir.
2.4.1. Fanlar
Belirli bir uygulama için seçilmifl fan›n çal›flmas› s›ras›nda üretti¤i
ses gücü, en iyi üretici firman›n onaylanm›fl gerçek test verileri ile belirlenir.
Fan kataloglar›nda böyle bir bilgi yoksa fan ses güç düzeyi
oktav band›na göre afla¤›daki yaklafl›k formülle belirlenir:
Lw = Kw + 10 Log ( Q/Q1 ) + 20 Log ( P/ P1)
Burada;
Lw = Fan›n hesaplanan ses güç düzeyi (dß)
Kw = Özgül ses güç düzeyi (Tablo 2.7’den)
Q = Fan debisi (L/s)
Q1 = 0,472 L/s
P = Fan bas›nc› (Pa)
P1 = 249 Pa
Not: log N de¤erleri tablo halinde Tablo 2.8’de verilmifltir.
Örnek:
Öne e¤imli kanatl› radyal bir fanda debi 4154 L/s ve bas›nç 374 Pa
de¤erindedir. Frekans band›na göre fan›n ses güç düzeyi spektrumu-

nu bulunuz.
Lw = Kw + 10 Log ( 4154 / 0,472 ) + 20 Log ( 374 / 249)
Lw = Kw + 10 Log 8800 + 20 Log 1,5
Lw = Kw +39,5 + 3,6 = Kw + 43
öne e¤imli kanatl› radyal fanlar için Tablo 2.7’den okunan Kw de¤erleri
ve bunlara 43 ilavesi ile bulunan Lw seviyeleri Tablo 2.9’da verilmifltir.
2.4.2. Kanallarda Üretilen Ses
Ana kanallarda 7,5 m/s h›z, kollarda ise 4 m/s h›z›n alt›nda kanal elemanlar›
nda do¤an ses önemsizdir. Sonuç olarak iyi dizayn edilmifl bir
kanal sisteminde hava ak›fl› nedeniyle do¤an ses hesaplarda ihmal
edilebilir.

2.4.3. Kanal Terminal Elemanlar›nda Do¤an Ses
V.A.V. sistemlerinde kar›fl›m veya kontrol kutular›nda do¤an ses genellikle
kataloglarda belirtilir. Ayr›ca kutu ile ç›k›fl a¤z› eleman› aras›
ndaki kanal›n içten akustik izole edilip edilmeyece¤i de belirtilir.
Odaya hava veren menfez, difüzör gibi elemanlar için de ses üretim
de¤erleri kataloglar›nda belirtilmifltir. Bu kataloglarda yer alan test sonuçlar›
düzgün bir hava ak›fl hali içindir. E¤er menfezler ak›fl› bozan
dirsek, kol ayr›lma v.s. gibi elemanlardan hemen sonra yerlefltirilirse
üretilen ses 12 dß’e kadar daha fazla olacakt›r. Ayr›ca difüzörle kanal
aras›nda esnek ba¤lant› kanallar› kullan›lmas› yararl›d›r. Kat› ba¤lant›
kanallar›ndaki eksen kaç›kl›klar› önemli ses kaynaklar›d›r. Bir difüzördeki
ses düzeyi kataloglarda verilmemifl ise yaklafl›k olarak,
Lw = 10 log [S] + 30 log [P] + 60 log [u] – 8,7 + C
ifadesi ile bulunabilir. Burada,
S = Menfezden önceki kanal kesit alan› (m2)
u = Menfezden önceki kanalda hava h›z› (m/s)
P = Menfezde normalize edilmifl bas›nç düflümü
(P = 2. ΔP / ρ. u2 )
(ΔP = Bas›nç düflümü (Pa), ρ yo¤unluk (kg/m))
C = -5,82 – 0,15A – 1,13A2
Buradaki A de¤eri fp de¤erine göre Tablo 2.10’da verilmifltir. (fp =
160. u formulü ile belirlidir.)
Örnek: Kesiti 300 x 400 mm olan dikdörtgen kanala tak›l› difüzörde,
hava debisi 2000 m3 /h ve bas›nç düflümü 75 Pa de¤erindedir. Bu difüzördeki
oktav band›na göre ses üretimini bulunuz. (ρ = 1,2 kg/m)
S = 300 x 400 = 0,12 m2
u = 2000 / (0,12 x 3600) = 4,6 m/s
P = 2 . 75 / (1,2 . (4.6)2 )= 59
Lw = 10 log (0,12) + 30 log (5,9) + 60 log (4,6) – 8,7 + C

Lw = -9 + 23,4 + 39,6 – 8,7 + C = 63 + C
fp = 160 . 4,6 = 736 olup, A de¤erleri Tablo 2.10’dan al›narak C ifadesinde
yerine konur ve oktav bant de¤erlerine göre Lw bulunur. Hesaplanan
de¤erler Tablo 2.11’de verilmifltir.

2.4.4. Kanal Elemanlar›nda Sesin Sönümü
Kanal sisteminde sesin absorbsiyonu için hiçbir önlem al›nmasa bile fittingste,
kol ayr›lmalarda ve terminal elemanlar›nda sönüm meydana gelir.
Burada s›ras›yla izoleli ve izolesiz kanallarda, dirseklerde, kol ayr›lmalarda
ve son elemanlar›nda ortaya ç›kan sönüm üzerinde durulacakt›r.
2.4.4.1. ‹zolesiz Kanallarda Sönüm
Gerek dikdörtgen kesitli, gerekse yuvarlak metal izolesiz kanallarda
meydana gelen sönüm burada ihmal edilecektir.
2.4.4.2. Akustik ‹zoleli Kanallarda Sönüm
Kanallarda akustik izolasyon içten yap›l›r. ‹zolasyon malzemesi olarak
cam yünü kullan›ld›¤›nda, izolasyon kal›nl›¤› 2 – 5 cm aras›nda
de¤iflir. Cam yünü akustik izoleli kanallarda birim uzunluk bafl›na sönüm
de¤erleri Tablo 2.12 ve 2.13’de verilmifltir. ‹zolasyon kal›nl›¤›
25 mm, için Tablo 2.12 ve izolasyon kal›nl›¤› 50 mm. için Tablo 2.13
haz›rlanm›flt›r. Bu tablolardan sönüm, frekans band›na göre okunabilir.
Tablo 2.14 ve 2.15’de ise içten akustik izoleli yuvarlak kanallardaki
sönüm de¤erleri verilmifltir. Örne¤in; Tablo 2.14’den 600 mm.
çapl› 9 m. uzunluktaki içten 25 mm. cam yünü izolasyonlu yuvarlak
kanalda sönüm Tablo 2.16’da verildi¤i gibi okunur.
Ancak içten cam yünü kapl› kanallarda izolasyon malzemesinin erozyonu
söz konusudur. Hava ak›fl›, önlem al›nmam›fl durumda, lifleri
kopararak birlikte sürükler. Bu hem izolasyon tabakas›n›n afl›nmas›-
na neden olur, hem de hava ile sürüklenen lifler solunmalar› halinde
sa¤l›k aç›s›ndan olumsuz etki yarat›rlar. ‹çten cam yünü akustik izolasyon
halinde liflerin sürüklenmemesi için önlem al›nmal›d›r. Bu
amaçla cam yünü tabakas› üzerine uygulanacak koruyucu tabaka,
akustik aç›dan ses yutumuna etki etmemelidir. Cam yünü malzemenin
bu sak›ncas› nedeniyle, kanal içerisinde akustik amaçla lif erozyonu
olmayan, yanmaz, ya¤dan ve tozdan etkilenmeyen, yüksek ses
yutuculu¤una sahip poliüretan köpük malzemeler gelifltirilmifltir.
Tablo 2.16A’da 25 mm kal›nl›¤›nda, Tablo 2.16B’de 50 mm kal›nl›-
¤›nda yanmaz poliüretan köpük malzemenin farkl› kanal ebatlar›nda,
birim uzunluk (m) bafl›na sönüm (ses yutma) de¤erleri verilmifltir.
2.4.4.3. Akustik ‹zolesiz Dirseklerde Sönüm
Tablo 2.17A’da içten izoleli ve izolesiz dikdörtgen kanal dirseklerindeki
sönüm de¤erleri verilmifltir. ‹zoleli dirseklerde önemli bir sönüm
olmaktad›r. Yuvarlak kanallarda 90° izolesiz dirseklerde sönüm de-
¤erleri ise Tablo 2.17B’de verilmifltir.
2.4.4.4. Kanal Kol Ayr›lmalarda Ses Enerjisi Bölünmesi
Kanal sisteminde bir ayr›lma noktas›nda, geliflteki ana kanaldaki ses

2.4.4.5. Kanal Ç›k›fl Yans›mas›
Düflük frekansl› düzlemsel ses dalgalar›, büyük bir odaya aç›lan küçük
bir difüzör veya menfez alan› ile karfl›laflt›klar›nda önemli ölçüde
bir ses enerjisi bu kesitteki giriflim sonucu tekrar kanala geri yans›
t›l›r. Buna ç›k›fl yans›mas› denir. Bu olay sonucu meydana gelen sönüm
özellikle düflük frekanslarda etkilidir ve Tablo 2.18’den ç›k›fl kesit
alan›na göre yaklafl›k olarak okunabilir.
2.4.5. Oda Etkisi
Bir odaya aç›lan menfezden yay›lan ses enerjisi odada bulunan kifliye ye
aynen ulaflmaz. Oda içinde ses enerjisinde bir yutulma meydana
gelir. Bu yutulma oda hacmine, yüzeylerdeki kaplaman›n cinsine, eflyan›
n durumuna, menfezle kifli aras›ndaki mesafeye ba¤l›d›r. Menfezi
terk eden ses güç düzeyi Lw ile kritik kiflinin bulundu¤u noktadaki
ses bas›nç düzeyi aras›ndaki fark (odan›n yutma etkisi)
Lp – Lw = -10 log (r) – 5 log (V) – 3 log (f) + 10 log (N) + 12 ifadesi
ile yaklafl›k olarak bulunabilir. Burada;
r = Ses kayna¤› ile al›c› aras›ndaki mesafe (m)
V = Oda hacmi (m3)
f = Oktav band› merkez frekans› (Hz)
N = Odada bulunan ayn› güçteki kaynaklar›n (menfezlerin) say›s›.
Örne¤in; 5 x 4 x 3 m. boyutlar›nda bir odadaki tek bir menfezden ç›-
kan ses ile menfeze 3 m. uzakl›ktaki dinleyicinin alg›lad›¤› ses arafw

s›ndaki fark› frekans band›na göre bulunuz (Oda hacmi 60 m3). Hesaplar
afla¤›da Tablo 2.19’da özetlenmifltir.
2.4.6. Susturucular veya Paket Tipi Sönümleyiciler
Paket tipi sönümleyiciler, genifl bir frekans aral›¤›nda yüksek bir sönüm
gerekti¤inde ve sönüm için kullan›labilecek kanal uzunluklar›n›n
k›s›tl› oldu¤u hallerde özellikle elverifllidirler. Bu tür sönümleyiciler (ki
bazen susturucu olarak da an›l›r), dikdörtgen veya yuvarlak formda
olabilirler. Sönümleyiciler esas olarak fiekil 2.20’de görüldü¤ü gibi
metal bir d›fl kabuk ve perfore levhalardan oluflan çeflitli iç geçifl düzenlemelerinden
ibarettirler. fiekil 2.21’de ise yuvarlak tip sönümleyiciler
görülmektedir. Bu perfore metal iç düzenlemelerin üzeri daha yüksek
yo¤unlukta, inorganik, fiberli, ses yutan malzeme ile kaplanm›flt›r. Hava
geçiflleri ve yutucu elemanlar aerodinamik ve akustik olarak farkl›
sönüm ve farkl› bas›nç düflümleri yaratacak flekilde tasarlanm›fllard›r.
Sönümleyici seçimleri imalatç› firmalar›n haz›rlad›klar› abaklara göre
yap›l›r. Bu abaklar ya tablolar halinde ya da diyagramlar halindedir.
Bir sönümleyicinin seçiminde çok miktarda ba¤›ms›z de¤iflken
vard›r. Bu de¤iflkenleri 5 grupta toplamak mümkündür. Bunlar hava
debisi, bas›nç düflümü, ses sönümü, boyutlar ve ekonomi, yani 1 dß
sönüme karfl›l›k gerekli maliyettir. Bu aç›dan belirli hava debisi ve
sönüm için çok say›da çözüm, daha do¤rusu çok say›da sönümleyici
flekli vard›r. Seçim optimum tipin bulunmas›d›r.
fiekil 2.22 ve 2.23’de dikdörtgen susturucular için bir imalatç› firma
katalo¤undan al›nan abaklar verilmifltir. Belirli bir tip sönümleyici
fiekil 2.20’deki büyüklüklerle belirlenmektedir.
fiekil 2.22 ve 2.23’deki abak D = 100 mm. için verilmifltir. Bunun
için siparifl kodunda D yerine 1 yaz›lacakt›r. fiekil 2.22’deki abaktan
s›ras› ile müsade edilebilecek bas›nç düflümü, hava debisi, susturucu
yüksekli¤i ve S (mm) boflluk geniflli¤i de¤erleri ile B (mm)
susturucu geniflli¤i ve n levha say›s› belirlenir. Susturucu uzunlu¤u
L (mm) de¤eri ise fiekil 2.23 yard›m› ile bulunur. Kritik frekans
band›nda [örne¤in 250 (Hz)], gerekli olan sönüm de¤eri yard›m› ile
susturucu uzunlu¤u bulunur. Bunun için S (mm) de¤erine göre çizilmifl
aba¤›n sol yan›ndaki k›r›k çizgilerden ilgili olan› ile kritik
frekans›n kesiminden sa¤a gidilir ve gerekli sönüm de¤eri ile kesim
noktas›ndan afla¤› inilerek susturucu boyu okunur. Susturucu boyu
belirlendikten sonra di¤er frekanslardaki sönümler bu abaktan okunabilir.
2.4.6.1. Yuvarlak Susturucu Seçimi
Yuvarlak susturucularla iliflkili bir firma katalo¤unda ise bilgiler tablolar
halinde verilmifltir. fiekil 2.21’den de görülebilece¤i gibi bu firma
üretiminde ara levhal› ve ara levhas›z olarak iki temel tip vard›r (Örne-
¤in SLU ve SLBU) . Öncelikle hangi tipin kullan›laca¤›na karar verilmelidir.
Sipariflte SLU – aaa – bbb fleklinde iki büyüklük belirlenmelidir.
Seçim afla¤›daki ad›mlardan oluflur:
1. Hava debisine göre afla¤›daki tablolardan susturucu anma çap› belirlenir.
2. Seçilen çaptaki susturucu için Tablo 2.26, 2.27 ve 2.28’de verilen
boya ba¤l› sönüm de¤erleri ve bas›nç düflümleri incelenir. Frekans
band›na göre gerekli sönüm de¤erleri, bu tablolarda söz konusu çap
için verilen sönüm de¤erleri ile karfl›laflt›r›l›r. Bütün frekans band›nda
gerekli sönümden daha fazla sönüm veren susturucu boyu seçilir.
Böylece seçim tamamlanm›fl olur. Gerekirse bas›nç düflümü kontrolu
yap›l›r. Öte yandan e¤er gerekli sönüm sa¤lanam›yorsa farkl› çap de-
¤erlerindeki susturuculara bak›lmal›d›r.
2.4.7. Örnek Hesap
Bir kanal sisteminin akustik hesab›n›n nas›l yap›ld›¤›n› görmek üzere,
fiekil 2.29’daki örnek göz önüne al›nacakt›r. Burada 12000 m3/h
debisindeki besleme fan›ndan ç›kan hava 2 adet 90° dirsekten sonra

bir susturucuya girmektedir. Hesap s›ras›nda önce susturucu göz önüne
al›nmayacak, hesap sonucu susturucu gereksinimi görülerek, gerekli
susturucu seçimi yap›lacakt›r. 3 m sonra ayr›lan bir kol ile
V.A.V. kutusuna ba¤lant› yap›lmakta, kutu sonras› 1 m kanal ve 90°
dirsek ile difüzöre ba¤lant› yap›lmaktad›r. Difüzör hava debisi 1400
m3/h de¤erindedir.
Kanallar dikdörtgen kesitli olup boyutlar› flekil üzerinde verilmifltir.
Difüzör kare fleklinde olup 300 x 300 mm boyutundad›r. Oda ise 6 x
6 m boyutunda 3 m yüksekliktedir. Difüzör ile kritik dinleyici aras›
mesafe 2 m de¤erindedir. Yap›lan hesaplarda sadece besleme fan›ndan
kritik dinleyiciye ulaflan ses dikkate al›nm›flt›r. Odada sa¤lanmas›
gerekli ses kriteri ise NC 35 olarak belirlenmifltir.
Yap›lan hesaplar oktav band›na göre Tablo 2.30’da özetlenmifltir. Buna
göre üretici katalo¤undan al›nan fan ses güç düzeyi de¤erleri 1. sat›
ra ifllenmifltir. 2. ve 3. sat›rlara 90° dirsekteki kay›p de¤erleri Tablo
2.17 yard›m› ile ifllenmifltir. Bu dirseklerde kanal geniflli¤i 650 mm.
de¤erindedir. Düz kanallardaki sönüm ihmal edilmifltir.
5. sat›ra kol ayr›lma kay›plar› ifllenmifltir. Devam eden kol kesiti de-
¤iflmemifltir. Buna göre,
Ai = 0,050 m2 ; ΣAi = 0,050 + 0,260 = 0,310 m2 olup,
ΔL = 10 log 0,16 = -8 dß bulunur.
6. 7. ve 8. sat›rlarda düz kanaldaki ve V.A.V. kutusundaki sönümler
ihmal edilerek s›f›r sönüm de¤erleri ifllenmifltir.
9. sat›ra 90° dirsek sönümü ve 10. sat›ra Tablo 2.18’den yararlanarak kesit
de¤eri 30 x 30 = 900 cm2 için ç›k›fl yans›mas› kayb› de¤erleri ifllenmifltir.
11. sat›rda ilk 10 sat›r›n cebrik toplam› ile bulunan, fandan odaya yay›
lan ses de¤eri görülmektedir.
12. sat›ra difüzör üreticisinden al›nan ses üretim de¤erleri ifllenmifltir.
11. ve 12. sat›rdaki de¤erler Tablo 2.2’de verilen dß cinsinden iki de-
¤erin toplam kaidesine göre toplanarak, sat›r 13’de odaya yay›lan
toplam ses olarak ifade edilmifltir. Odaya yay›lan sesin kritik dinleyiciye
ulaflana kadar u¤rad›¤› kay›p olan oda etkisi 14. sat›rda görülmektedir.
Burada,
r = 2 m, v = 6 x 6 x 3 = 108 m3, N = 1 olup,
Lp – Lw = 10 log 2 – 5 log 108 – 3 log (f) + 10 log (1) + 12
Lp – Lw = 3 log (f) – 1,2 olup de¤erler Tablo 2.30’da verilmifltir.

2.23’deki abakta 125 frekans›ndan ç›k›larak S= 60 k›r›k çizgisi ile kesiflim
noktas› bulunur. Buradan sa¤a gidilerek 15 dß sönüm için L=
1500 mm. boy gerekti¤i bulunur. Bu boydaki di¤er frekans bantlardaki
sönümler sat›r 18’e ifllenmifltir. Buna göre susturucu bütün bantlarda
gerekli sönümü sa¤lamaktad›r. Seçilen susturucu SSC 686/1
960x600x1500 olacakt›r.
B. ‹lave sönüm yuvarlak tip ara levhal› susturucu ile sa¤lanacak olsa
idi; ‹lgili tablodan debi 12000 m3/h için anma çap› küçük de¤er olan d
= 630 mm. seçilebilir. SLBU 630 – bbb tipi susturucular›n sönüm de-
¤erleri ile sat›r 17’deki gerekli sönüm de¤erleri karfl›laflt›r›ld›¤›nda

L = 1500 mm. boyundaki susturucu uygun görülmektedir. SLU 630 –
1500 tipi susturucu sönüm de¤erleri 19. sat›ra ifllenmifltir. Bu susturucuda
125 Hz frekans band›nda gerekli sönümle, susturucunun sönümü
aras›nda 1,5 dß kadar fark görülmektedir. Bu durum kabul edilebilir.
Bu susturucuda meydana gelen özgül bas›nç düflümü ise fiekil
2.28’den 30 Pa/m ve toplam bas›nç düflümü,
ΔP = 1,5×30 = 45 Pa olarak bulunur. Bu düflüm de kabul edilebilir.
2.5. KANALLARDAN VEYA V.A.V. KUTULARINDAN
ÇEVREYE SES YAYIMI
Bir kanal›n içindeki sesin cidarlar›ndan etraf›ndaki hacme geçifline
kanal ses yay›m› denilebilir. Genellikle bu olay düflük frekanslarda
etkilidir. Kanaldan yay›lan sesin iki ana kayna¤› vard›r. Birincisi kanalda
tafl›nan sesin (genellikle fan sesidir) d›flar› yay›lmas›, ikincisi
ise kanal içindeki türbülansl› ak›fl›n kanal cidarlar›n› titrefltirmesidir.
Özellikle santral yak›nlar›nda her iki kaynak da etkili olmaktad›r. fiekil
2.31’de görüldü¤ü gibi burada ele al›nan kanal içindeki sesin  çevreye
yans›mas›d›r. Kanala giren ses enerjisi Lwi ile gösterilmifltir. Bu
enerjinin Lwr kadar› göz önüne al›nan hacme yans›r ve oda ç›k›fl›nda
kanaldaki ses enerjisi Lwi – Lwr de¤erindedir. Buna göre [dß] cinsinden
kanaldan çevreye yay›lan ses enerji düzeyi,
Lwr = Lwi + 10 log (Ao/Ai) – TLout fleklinde ifade edilebilir.
Burada,
Lwr = Çevreye yay›lan ses enerji düzeyi (dß)
Lwi = Oda giriflinde kanaldaki ses enerji düzeyi (dß)
Ao = Sesin yay›ld›¤› kanal d›fl yüzey alan› (m2 )
Ai = Kanal iç kesit alan› (m2 )
TLout = Kanal cidarlar›ndaki ses geçifl kayb› (dß)
1. Dikdörtgen Kanallar
Dikdörtgen kesitli kanallarda kenar uzunluklar› a ve b olmak üzere Ai
= a.b ve Ao = L. (a+b).2 olacakt›r. Ayr›ca sac kal›nl›¤›na ba¤l› olarak
dikdörtgen kanal cidarlar›ndaki ses geçifl kay›p de¤erleri TLout Tablo
2.32’de verilmifltir.
Örnek:
0,30 x 0,60 m. boyutunda ve 6 m. boyundaki kanalda ses düzeyi, Lwi
Tablo 2.33’de verilmifltir. 0,70 mm. kal›nl›kta sactan yap›lan bu
kanaldan çevreye yay›lan sesi (Lwr ), bulunuz.
Çözüm:
Ai = 0,30 x 0,60 = 0,18 m2
Ao = 6 x 0,90 x 2 = 10,8 m2
10 log (10,8/0,18) = 17,8 dß
Buna göre çözüm Tablo 2.33’de verilmifltir.
2. Yuvarlak Kanallar
Yuvarlak kanallarda Ai ve Ao de¤erleri yerine konulunca, Ao/Ai =
d/4.L haline gelir. Burada d kanal çap›d›r. Yuvarlak kanallar için TLout
cidar kay›p de¤erleri ise Tablo 2.34’de verilmifltir.
3. D›fltan Akustik ‹zole Edilmifl Kanallar
Yuvarlak kanallarda TLout de¤eri daha büyük oldu¤u için genellikle
bir d›fl akustik izoleye gerek yoktur. Ancak dikdörtgen kesitli kanallarda
çevreye yay›lan sesin azalt›lmas› için cam yünü gibi ses yutucu

malzemelerle kanal›n d›fltan izolesi yayg›n olarak kullan›lan bir yöntemdir.
Burada izolasyon tabakas›n›n d›fl› geçirgen olmayan daha
rijit, örne¤in metal sac tabaka, alç› tabaka, kurflun levha veya kal›n
vinil gibi bir tabaka ile kaplan›r. Metal sac rijit kaplamalar›n kanal
cidar›ndaki titreflimlerle rezonansa gelme tehlikesi vard›r.
Akustik izolasyon sonucu TLout de¤erine ilave edilen kay›p de¤eri,
düflük frekanslarda IL(df) olarak gösterilirse,
IL (df) = 20 log (1 + M2/M1 . P1/P2) olarak tan›mlan›r.Burada,
P1 ve P2 s›ras› ile kanal›n ve d›fl izolasyonun çevresi (m), M1 ve M2
s›ras› ile kanal›n ve d›fl rijit kaplaman›n alan yo¤unlu¤udur (kg/m2 ).
Oktav band›na göre ilave kay›p, IL de¤erlerini bulmak için öncelikle
IL (df) de¤eri hesaplan›r.
‹kinci ad›m kritik frekans band›n›n bulunmas›d›r. Bunun için,
fr = 54. [(P1/P2 + M2/M1 ). P1/ (M2.S) ] 0,5 ifadesi kullan›l›r.
Burada S d›fl izolasyonun kesit alan›d›r. Hesaplanan fr de¤erine en
yak›n oktav band› merkez frekans› kritik bant olarak ele al›n›r.
Bu band›n alt›ndaki frekanslar için,
IL = IL (df)
Kritik frekans band› için,
IL = IL (df) – 5 dß
Kritik frekans›n üzerindeki bantlar için,
IL = IL (df) + 29,9 log [f/1,41. fr]
olacakt›r. Ancak bu kay›p de¤erleri 25 dß ile s›n›rl›d›r. Daha yüksek
kay›p bile bulunsa, 25 dß kay›p ele al›n›r.
Örnek:
0,20 x 0,20 m. boyutunda 1,3 mm. kal›nl›kta sactan mamul kanal, 25
mm. cam yünü ile izole edilmifl ve izolasyonun üzeri 12,5 mm. alç›
tabakas› ile kaplanm›flt›r. Bu kaplama sonucu ilave edilen kay›p IL
de¤erlerini oktav band›na göre bulunuz.
Çözüm:
1,3 mm. kal›nl›ktaki sac›n alan kütlesi, M1 = 10,14 kg/m2
12,5 mm. kal›nl›ktaki alç›n›n alan kütlesi, M2 = 10,64 kg/m2
P1 = 0,8 m, P2 = 1,0 m olup,
IL (df) = 20 log [1 + (10,64 / 10,14) . (0,8/1)] = 5,3 dß
S = 0,0225 m2
1 10,64 0,8
fr = 54 [( ——— + ——— ) x ——————— ] 0,5 = 154 Hz
0,8 10,14 10,14 . 0,0225
154 Hz frekans› merkez frekans› olarak 125 Hz de¤erine yak›nd›r. Bu
durumda kritik oktav band› 125 Hz bulunmufltur. Kritik frekansta
sönüm IL = 5,3 – 5 = 0,3 dß bulunur. Daha yüksek frekanslarda sönüm,
IL = 5,3 + 29,6 log ( ———f —— )
1,41 x 154
ifadesi ile bulunacakt›r. Oktav band›na göre hesaplanan ilave sönüm
de¤erleri Tablo 2.35’de verilmifltir.
4. V.A.V. Kutular›ndan Çevreye Yay›lan Ses
V.A.V. kutular›nda iki türlü ses problemi vard›r. Birincisi kutuda
do¤an sesin kanal ve menfez yolu ile odaya ulaflmas›d›r. Daha önce
belirtildi¤i gibi bu kutular›n kataloglar›nda bu yolla üretilen ses
de¤erleri verilir. Ço¤u zaman bu problem önemsizdir ve nas›l ele
al›naca¤› kanal sistemi ses kontrolu bölümünde anlat›lm›flt›r.
‹kinci problem ise, oda içinde asma tavan üstüne yerlefltirilen V.A.V.
kutular› için geçerlidir. Bu kutular›n kendisinden yay›lan ses asma
tavan› geçerek odaya ulafl›r. V.A.V. kutular›ndan yay›lan ses kataloglarda
deneysel veri olarak sunulur. Tablo 2.36’da örnek olarak bir
V.A.V. kutusu katalo¤undan al›nan de¤erler görülmektedir. Bu tabloda
ΔPst kutuda meydana gelen bas›nç düflümünü ifade etmektedir.
Kutudan yay›lan ses enerji düzeyi Lw (dß), oktav band› merkez
frekanslar›nda, boyuta ve debiye göre verilmifltir. Bu tabloda ayr›ca
her oktav band›nda, asma tavanda 4 dß ve odada 4 dß olmak üzere, 8
dß ses düflümü göz önüne al›narak odadaki – ortalama ses bas›nç
düzeyi LpA de¤eri de verilmifltir.
Kutudan yay›lan ses sadece asma tavan malzemesinin direncine ba¤-
l› olarak biraz sönümlenir ve do¤rudan odaya yay›l›r. Çeflitli asma
tavan malzemelerinin sönüm de¤erleri Tablo 2.37’de verilmifltir. Hiçbir
önlem al›nmam›fl asma tavan için baflka veri yoksa, sönümü bütün
frekanslarda 4 dß almak mümkündür.
E¤er kutudan yay›lan ses odada istenen ses kriterini afl›yorsa, bu
durumda d›fltan izoleli kutu kullanmak gerekir. Ço¤u zaman ses
izoleli kutularda alternatif olarak firma taraf›ndan sunulmakta ve

Bir cevap yazın

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Translate »