KANAL SİSTEMİ TASARIMINA GENEL YAKLAŞIM Leave a comment

1. KANAL SİSTEMİ TASARIMINA
GENEL YAKLAŞIM
1.1. STANDART KANALLAR VE ELEMANLARI
Yuvarlak kanal sistemlerinin elemanlar› standartlaflt›r›lm›flt›r. Böylece
kolayca standart seri üretim yapmak, üretimi stoklamak ve k›-
sa zamanda müflteriye teslim edebilmek mümkün olmufltur. Buna
karfl›l›k dikdörtgen kesitli kanallar ve ba¤lant› parçalar› için böyle
bir standart boyut söz konusu de¤ildir. Dikdörtgen kesitli kanallar
ve fittingsi müflterinin istedi¤i boyutlarda ve ço¤u zaman flantiyede,
yerinde üretilir.
Tablo 1.1’de görülen standart çap de¤erleri ISO taraf›ndan kabul
edilmifl olup bütün dünya için geçerlidir.
Yuvarlak kanallar flantiyede istenilen boylarda kesilebilir. Böylece
de¤iflikliklere daha iyi cevap verebilmektedir. Halbuki dikdörtgen
kesitli kanallar tam ölçülerinde yap›lmak zorundad›r. fiantiyede herhangi
bir de¤ifliklik ve ayar çok daha zordur.

1.2. HAVA DA⁄ITIMI
Kanal sistemi tasar›m›nda (dizayn) öncelikle hava üfleme ve emme
menfezlerinin yerleri ve her bir menfezin kapasitesi, tipi ve büyüklü¤
ü belirlenmelidir. Bu hava verme ve emme menfezlerinin standart
tipte ve biçimde olmas›na ve bilinen bir firma ürünü olmas›na
dikkat edilmelidir. Bu tip ciddi firma ürünleri için haz›rlanm›fl olan
kataloglarda hava at›fl mesafeleri, düflme ve hava hareketi biçimleri,
eleman ç›k›fl h›zlar›, bas›nç düflümleri, ses ve tavan yükseklikleri
ile ilgili bilgiler verilmifltir.
Ayn› kol üzerinde olan besleme havas› aç›kl›klar›ndaki bas›nç düflümü
aras›ndaki fark 12,5 Pa de¤erini aflmamal›d›r.
Ayn› kol üzerinde tavan tipi difüzörlerle, duvar tipi menfezlerin kar›
fl›k kullan›lmamas›na dikkat edilmelidir.
1.3. ÖN TASLAK Ç‹Z‹M
Daha sonraki ad›m, kanal sisteminin flematik olarak çizilmesidir. Bu
flematik ön çizimde hesaplanan hava miktarlar›, ç›k›fl yerleri ve en ekonomik ve uygun kanal güzergâh› gösterilir. Bu çizimin mimar›
plânlardan üretilen ifller üzerine yap›lmas› tavsiye edilir. Böylece
kanal tasar›m›n›n yap›n›n ve di¤er servislerin s›n›rlamalar›na uygun
olmas› temin edilir.
Bundan sonra ileride anlat›lacak yöntemlerden birine göre kanallar
boyutland›r›larak çeflitli elemanlardaki bas›nç kay›plar› hesaplan›r.
Bulunan de¤erler flematik çizimlere ifllenir. Kanal hesaplar›nda bulunan
boyutlar yuvarlak kanallar içindir. E¤er dikdörtgen kanallar
kullan›lacak ise eflde¤er kanal çap›ndan, dikdörtgen kanal boyutlar›
na geçilir.
Tasar›mc› hesaplanan ç›plak kanal boyutlar›n›n üzerine, kanal mukavemeti
ile ilgili destekler ve çevresel birleflmeler için ve kanallar›
n tafl›nmas›nda gerekli elemanlar için ihtiyaç duyulan hacimleri
gözönüne almal›d›r. Ayr›ca izoleli kanallarda izolasyon için gerekli
hacim kanal boyutlar›na ilave edilmelidir. Duvarlardan, di¤er boru,
kablo ve yap› elemanlar›ndan aç›kl›klar ve asma tavan elemanlar›-
n›n sökülebilmesi için yeterli boflluklar b›rak›lmal›d›r.
Kanal sistemini boyutland›rma ve güzergâh›n› belirlemede di¤er
dikkat edilecek nokta; hava terminalleri, kar›flt›rma kutular›, V.A.V.
kutular›, yang›n damperleri, hava ayar damperleri gibi eleman ve
aksesuarlar için ve bunlara ulaflabilme için gerekli hacimlerin ve
imkânlar›n yarat›lmas›d›r.
1.4. KANAL D‹ZAYN YÖNTEMLER‹
Otomatik olarak en ekonomik kanal sistemini veren hiçbir kanal tasar›
m (dizayn) yöntemi yoktur. Bunun yerine teklif edilmifl ve bugün
kullan›lan çeflitli dizayn yöntemleri bulunmaktad›r. Farkl› durumlarda
bu yöntemlerden biri seçilerek hesap yap›l›r.
Bu yöntemlerden hangisinin seçilece¤i, asl›nda maliyet kalemlerinin
dikkatlice de¤erlendirilmesi ile kararlaflt›r›lmal›d›r.
Bu k›s›mda farkl› dizayn yöntemlerinin özellikleri ve hangi hallerde
kullan›lmas›n›n tavsiye edildi¤i üzerinde durulacakt›r. Bu yöntemlerin
kendileri ise ilgili bölümde anlat›lm›flt›r.
1. Efl Sürtünme Yöntemi
Kanal dizayn›nda belki de en genifl kullan›lan yöntemdir. Bu sistemde
bütün kanal boyunca birim uzunluktaki sürtünme kayb› ayn› tutulur.
Besleme, egzoz ve dönüfl kanallar›n›n boyutland›r›lmas›nda kullan›
labilir. Normal olarak yüksek bas›nçl› sistemlerin boyutland›r›lmas›
nda (750 Pa üzerinde) kullan›lamaz. Bu yöntemde besleme kanallar›
nda ak›fl yönünde h›z otomatik olarak giderek azal›r. Böylece
ses üretimi ihtimali de giderek azal›r.
Bu yöntemin ana dezavantaj› çeflitli kanal kollar›ndaki bas›nç düflümlerinin
eflitlenmesi yönünde hiçbir önlem getirmemesidir. Bu nedenle
simetrik sistemler veya dallanmayan tek kanallar için uygundur.
2. Statik Geri Kazanma Yöntemi
Bu yöntem her bas›nç ve h›zdaki besleme kanallar› için uygulanabilir.
Ancak normal olarak dönüfl ve egzoz kanallar› için kullan›lmaz.
Hesap olarak efl sürtünme yöntemine göre daha karmafl›k olmas›
na karfl›n, teorik olarak bütün kollarda ve ç›k›fllarda üniform
bas›nç düflümü yaratmas› aç›s›ndan daha güvenilir bir yöntemdir.
Kanaldaki h›zlar sistematik olarak azalt›l›r. Her bir kanal parças›n›n
önünde h›z düflürülerek, dinamik bas›nç (h›z bas›nc›) statik bas›nca
dönüfltürülür ve bu parçadaki bas›nç kayb›n›n karfl›lanmas›nda kullan›
l›r. Ortalama kanal sistemlerinde bu statik geri kazanma %75
oran›ndad›r. ‹deal flartlarda bu oran %90’a kadar yükselebilir.

Tablo 1.2. HVAC B‹LEfiENLER‹ T‹P‹K D‹ZAYN HIZLARI

 

Bu sistemin avantaj› kanal sisteminin dengede (ayarlanan flekilde)
kalmas›d›r. Çünkü kay›p ve kazançlar h›zla orant›l›d›r. Yüke ba¤l›
olarak debilerin azalmas› sistemdeki reglaj› (balans›) bozmaz. Bu
nedenle V.A.V. sistemleri için ideal bir yöntemdir.
Statik geri kazanma yönteminin dezavantaj› uzun kollar›n sonlar›nda,
özellikle bu kanal kolu di¤erlerine göre çok uzunsa, afl›r› büyük
kanal boyutlar› vermesidir. Ayr›ca bu bölgelerde h›zlar da çok düfltü¤
ünden kanal›n ›s› kay›p ve kazançlar›na karfl› izolesi gerekir.
3. Uzat›lm›fl Plenumlar
Uzat›lm›fl plenum, bir genifl kanal veya uzun bir plenum olarak tariflenir
ve genellikle fan ç›k›fl›ndad›r. Bu plenum üzerinde çeflitli
hava ç›k›fl aç›kl›klar› veya kol ç›k›fllar› bulunmaktad›r. Plenumlar
sulu sistemlerdeki kollektörlere benzer bir fonksiyona sahiptir. Bu
sistemin dezavantaj› düflük hava h›zlar› nedeniyle büyük ölçüde ›s›
kay›p ve kazançlar›na neden olmas›d›r. Genellikle s›cak hava ile konut
›s›tmas› gibi küçük fakat çok dall› sistemlerde kullan›l›r.
4. T-Yöntemi
Bu yöntem yeni gelifltirilmifl bir kanal dizayn› optimizasyon yöntemidir
ki, sistemin ilk yat›r›m maliyeti, iflletme maliyeti, enerji maliyeti,
çal›flma saati, y›ll›k enflasyon oran›, faiz oranlar› vs. gibi parametrelerini
de gözönüne alarak hesap yapar. Bu yöntemin uygulanmas›
nda esas olarak uygun bilgisayar programlar›ndan yararlan›l›r.
5. H›z Yöntemi
Tecrübeli bir projeci kanal sistemi boyunca uygun h›zlar takdir ederek

ederek
basit bir flekilde kanal boyutland›rmas›n› gerçeklefltirebilir. Bir
kaç ç›k›fl› olan ve kolayca dengelenebilen basit kanal sistemlerinin
d›fl›nda, bu yöntemi baflkalar› kullanmamal›d›r. Bu yöntemde h›z
kanal boyunca giderek azalt›l›r.
6. Sabit H›z Yöntemi
Yine tecrübe ile optimum bir h›z seçerek, bütün kanal sistemi boyunca
bu h›z› koruyacak flekilde boyutland›rma yap›labilir. Bu yöntem
en çok yüksek bas›nçl› kanal sistemlerinde kullan›l›r. Bu kanal
sistemlerinde havay› kullan›m alanlar›na da¤›tmadan önce h›z› ve
sesi düflürmek üzere geniflletilmifl terminal kutular› kullan›l›r.
Sabit h›z yönteminin kullan›ld›¤› ikinci ana uygulama alan› ise endüstriyel
toz toplama kanal boyutland›rmas›d›r.
Tozlar›n ve tekstil endüstrisinde oldu¤u gibi elyaf›n tafl›nabilmesi
için belirli bir minimum h›z de¤eri bulunmaktad›r.
Dolay›s› ile bu tür endüstriyel egzoz kanallar›nda h›z de¤eri söz konusu
s›n›r de¤erin alt›na düflmeyecek flekilde boyutland›rma yap›l›r.
7. Toplam Bas›nç Yöntemi
Bu yöntem statik geri kazanma yönteminin daha özlefltirilmifl halidir.
Bu yöntem projeciye kanal sisteminin her k›sm›nda gerçek sürtünme
ve dinamik kay›plar› belirleme imkân› yarat›r. Avantaj› kanal
bölümlerindeki gerçek bas›nç kay›plar›n›n ve temin edilmesi gerekli
toplam fan bas›nc›n›n bilinmesidir.
1.5. KANAL S‹STEM‹NDE HIZLAR
Çeflitli havaland›rma elemanlar›ndaki tipik h›zlar, Tablo 1.2’de verilmifltir.
Panjurlardaki h›zlar özel olarak ele al›nmal›d›r. Panjur tipine
göre serbest geçifl alan› ve performans çok de¤iflir. Hava girifl
ve ç›k›fl panjurlar›nda h›z de¤erleri normal hallerde 2-2,5 m/s mertebelerindedir.
fiekil 1.3’de panjur ön boyutland›rmas› ile ilgili bir
grafik verilmifltir. Tablo 1.6’da ise farkl› bas›nç s›n›f›ndaki kanallarda
izin verilen max. h›z. de¤erleri gösterilmifltir.
Tablo 1.4’de Alman Literatürüne göre tavsiye edilen kanallardaki

1.7. KANAL SIZDIRMAZLI⁄I
Bugün için kanal bas›nc› ve s›zd›rmazl›k s›n›f› belirtildi¤inde kanal
sisteminden müsaade edilen hava kaça¤› hesaplanabilmektedir. Bu
s›zma veya kaçak miktarlar› kanal yüzeyi cinsinden (L/s.m2) oldu-
¤u gibi toplam hava debisinin yüzdesi cinsinden de ifade edilebilir.
ASHRAE ve SMACNA standard›na göre s›zd›rmazl›k s›n›flar› ve
kanal kaçak s›n›fland›rmas›
CL = 720 . Q / (ΔPs)0,65 ifadesine göre yap›lmaktad›r. Burada;
Q = S›zd›rma veya kaçak miktar›, L/s. m2 (yüzey alan›)
CL = S›zd›rmazl›k s›n›f› (750 Pa bas›nçta s›zd›rma miktar›)
ΔPs = Kanal içi ile d›fl› aras›ndaki bas›nç fark›
(Kanal içindeki statik bas›nç)
fiekil 1.9’de yukar›daki denkleme dayanan s›zd›rmazl›k s›n›flar›
gösterilmifltir.
Tablo 1.10’da ise kaliteli bir kanal sisteminde pratikte ulafl›labilecek
s›zd›rmazl›k s›n›flar› verilmifltir. Burada menfez, anemostat gibi
elemanlar›n kanala ba¤lant›lar› ile iliflkili de¤erler test verilerinde
temsil edilmemektedir. Tasar›mc›ya yard›mc› olabilmek aç›s›ndan
Tablo 1.11 kanal s›zd›rmazl›k s›n›f›n›n belirlenmesi için bir rehber
olarak kullan›labilir. Kanal s›zd›rmazl›k seviyesinin istenebilece¤i

l›d›r. Debisi bir reosta yard›m› ile istenilen de¤ere ayarlanabilir.
2 numara ile ölçme borusu gösterilmifltir. De¤iflik çapta iki boru ile
fan›n bütün debi aral›¤›nda hassas debi ölçümü gerçeklefltirilebilir.
4 numarada gösterilen diferansiyel U manometreden ölçme borusundaki
bas›nç düflümü okunur. Bu bas›nç düflümü ile ilgili kalibrasyon
e¤rilerinden debi okunur.
5 numara ba¤lant› hortumunu gösterir. Bu hortum uçlar› bantlarla
s›zd›rmaz hale getirilmelidir. Test bas›nc›n› gösteren ve yine 4 numara
ile ifade edilmifl bir baflka U manometre daha vard›r. Bu manometreden
kanal içindeki bas›nç de¤eri okunur.
Testin Yap›lmas›:
S›zd›rmazl›k testi tercihan montaj s›ras›nda yap›lmal›d›r.
Test afla¤›daki ad›mlardan oluflur.
1- Uygun test edilecek kanal alan›n› belirlenir. Bu, belirlenen s›zd›rmazl›
k s›n›f› ve uygulanacak bas›nç gözönüne al›narak yap›l›r. Bu
amaçla fiekil 1.14’den yararlan›labilir.
Örne¤in test 800 Pa bas›nçta yap›lacaksa ve seçilen s›zd›rmazl›k s›-
n›f› B ise (Avrupa normu) 100 mm. ölçü borusu kullanarak en fazla
193 m2 kanal alan› test edilebilir. E¤er 50 mm. ölçme borusu kullan›
l›rsa, test edilebilecek alan 65 m2 de¤erine iner.

2- Kanal›n test edilecek bölümündeki bütün menfez aç›kl›klar›,
branflmanlar vs. gibi bütün aç›kl›klar s›zd›rmaz biçimde kapat›l›r.
Bu kapatma ifllemi çok dikkatli yap›lmal›d›r. Aksi halde yanl›fl sonuçlara
ulafl›l›r.
3- Test cihaz› uygun biçimde kanal sistemine ba¤lan›r.
4- Fan çal›flt›r›l›r ve fan h›z› kanal sisteminde bas›nç belirlenen de-
¤ere (örnekte 800 Pa) ulafl›ncaya kadar h›z› art›r›l›r.
5- Fan›n 3-5 dakika çal›flmas›na devam› sa¤lan›r ve bütün ölçülen
de¤erlerin stabil bir hal almas›na kadar beklenir.
Bu durumda ölçme borusuna ba¤l› manometre okunur.
6- Manometrede okunan bas›nç de¤eri, ölçme borusu kalibrasyon
e¤risi yard›m› ile debi de¤erine dönüfltürülür. Böylece kanal sistemine
beslenen (veya emilen) hava debisi bulunmufl olur.
7- Bulunan hava debisi test yap›lan kanal bölgesindeki kaçaklara
karfl› gelmektedir. Bu debi de¤eri kanal alan›na bölünerek, m2 bafl›-
na hava s›z›nt›s› belirlenir.
8- Bu de¤er fiekil 1.14’de iflaretlenerek kanal›n s›zd›rmazl›k s›n›f›
belirlenir.
1.9. KANAL ‹ZOLASYONU, ISI KAYIP VE KAZANÇLARI
Yüksek olmayan konut yap›lar› hariç, bütün yeni yap›lacak klima
hava da¤›t›m kanallar›n›n izole edilmesi gerekti¤i ASHRAE 90.1
no.lu standard› ile flart koflulmufltur. Yeni yüksek olmayan konutlardaki
kanal izolasyonlar› ASHRAE Standart 90.2 taraf›ndan tan›mlanm›
flt›r. Mevcut binalar›n kanal izolasyonu ise ASHRAE Standart
100 koflullar›n› sa¤lamal›d›r. Bu standartlardaki izolasyon kal›nl›klar›
minimum de¤erlerdir. Ekonomiklik hesaplar› sonucu daha kal›n
izolasyon de¤erleri gerekebilir.
Kanal yüzeyinden kaybolan ›s› miktar›,
( tg + tç )
Q = K.F [ ———— – td ] ifadesi ile belirlenebilir. Burada;
2
K = Kanal duvar›n›n toplam ›s› geçifl katsay›s›, (W/m2K)
F = Kanal yüzeyi (m2)
Q = Is› kayb› veya kazanc› (W)
tg = Kanala hava girifl s›cakl›¤› (°C)

tç = Kanaldan hava ç›k›fl s›cakl›¤› (°C)
td = Kanal› çevreleyen ortam›n s›cakl›¤› (°C)
fiekil 1.16’de izoleli ve izolesiz kanallardaki K toplam ›s› geçifl katsay›
lar› verilmifltir.
Enerji maliyetlerindeki art›fla paralel olarak standartlar yukar›da ifade
edildi¤i gibi izolasyonu daha fazla flart koflmaktad›r. Özellikle
flartland›r›lmayan hacimlerden geçen klima kanallar›n›n ›s›l izolesi
enerji kayb› aç›s›ndan çok önemlidir.
ASHRAE 90 A (1980) standart›na göre kanal duvar›nda sa¤lanmas›
gerekli ›s›l direnç (iç ve d›fltaki hava film dirençleri hariç),
R = Δt / 47,3 olmal›d›r. Burada;
Δt = Kanal iç ve d›fl›ndaki hava aras›ndaki fark (°C)
R = Film dirençleri hariç kanal cidar›n›n ›s›l direnci (m2.K/W)
(Buradaki R de¤eri 1/K de¤erinden iç ve d›fltaki hava film dirençlerinin
ç›kar›lmas› ile bulunur. Ortalama ve yaklafl›k olarak iki film

direnci toplam› 0,16 m2.K/W de¤erindedir.)
Sistem toplam maliyetlerinin optimize edilmesi aç›s›ndan, kanal kesitlerinin
büyümesi fan enerji giderlerini azalt›rken; ›s› kay›p veya
kazançlar›n› art›rarak kazan veya chiller enerji giderlerini artt›r›r.
fiartland›r›lm›fl ortamlardaki kanallarda ise ortama olan kazançlar
nedeniyle hava miktarlar›nda ayarlama gerekir.
So¤uk yüzeylerdeki yo¤uflma olay›, izolasyonu gerektiren bir baflka
önemli nedendir. S›cak hava tafl›yan kanallar ve s›cak su tafl›-
yan borularda izolasyon sadece ›s› tasarrufu nedeniyle yap›l›r.
E¤er kanal ve boru içinde tafl›nan ak›flkan›n s›cakl›¤› düflükse ve
bu kanal/boru daha s›cak ve nemli ortamlardan geçiyorsa, bu durumda
so¤uk kanal/boru yüzeylerinde nemin yo¤uflma ihtimali
vard›r. E¤er kanal/boru yüzey s›cakl›¤›, ortam›n çi¤ noktas› (yo-
¤uflma) s›cakl›¤›ndan daha düflükse yo¤uflma gerçekleflir. Bu hem
korozyon aç›s›ndan, hem de hijyen ve temizlik aç›s›ndan istenmeyen
bir durumdur.
Yo¤uflman›n önlenmesi için so¤uk ak›flkan tafl›yan kanal ve borular›
n d›fltan izolasyonu gerekir. Is›l izolasyon tabakas›n›n yüzeyindeki
s›cakl›k, ortam›n çi¤ s›cakl›¤›ndan daha yüksek olacak flekilde
izolasyon tabakas› kal›nl›¤› seçilir. Genellikle so¤uk ak›flkandan
olan ›s› kayb›n›n azalt›lmas› için gerekli ekonomik izolasyon kal›nl›¤›,
yo¤uflman›n önlenmesi için gerekli kal›nl›ktan daha fazlad›r.
So¤uk ak›flkan tafl›yan kanal ve borularda ›s› izolasyonu (ve yo¤uflman›
n önlenmesi) için kullan›lacak malzemenin cinsi önemlidir.
E¤er bu amaçla cam yünü gibi lifli ve aç›k hücreli yap›s› olan izolasyon
malzemesi kullan›l›rsa, havadaki nem izolasyon tabakas›
içerisinde difüzyonla ilerler ve s›cakl›¤›n yo¤uflma s›cakl›¤› alt›na
indi¤i noktada yo¤uflur. Böylece izolasyon malzemesi ›slan›r ve k›-
sa zamanda fonksiyonunu yerine getiremez duruma gelir. Bu nedenle
so¤uk ak›flkan tafl›yan boru ve kanal izolasyonunda kapal› hücreli
izolasyon malzemesi, örne¤in polietilen köpük malzeme veya
elastomerik kauçuk köpü¤ü kullan›lmal›d›r.
Is› yal›t›m› ile ilgili ak›flkan s›cakl›¤›na ba¤l› tercih; s›cak hatlarda
(100 °C’den yüksek) cam veya kaya yünü malzeme, so¤uk hatlarda
(10 °C’den düflük) polietilen köpük veya elastomerik kauçuk köpü-
¤ü malzeme, ikisi aras›ndaki ›l›k hatlarda ise her iki tür malzeme
fleklinde olmal›d›r.
Projelendirme ve uygulamalarda kanallar› ve borular› birbirine çok yak›
n geçirmemelidir. Dar ve s›k›fl›k bölgelerde hava sirkülasyonu azal›r.
1.10. YANGIN VE DUMAN KONTROLU
Kanal sistemi duman, s›cak gazlar ve yang›n› bir bölümden di¤er
bölüme tafl›yabilece¤inden sistem tasar›m›nda yang›n güvenli¤i
esas kriterlerden biridir. Kanal tasar›m› ve sistemde kullan›lan elemanlar
yang›n güvenlik standartlar›na uygun olmal›d›r. Bu alanda
NFPA 90 A Standard› örnek verilebilir.
Kanal sisteminde kullan›lan yang›n güvenli¤i ile ilgili en önemli
elemanlardan biri yang›n damperleridir. Yang›n damperleri 1,5 ve 3
saat yang›na dayan›kl› olarak s›n›fland›r›l›r. Duman damperleri ise
s›cakl›¤a ve s›zd›rmazl›k de¤erlerine göre s›n›fland›r›l›r.
Yang›ndan korunma ve duman kontrolu ile ilgili daha detayl› bilgi
2000 ASHRAE Handbook – Systems and Equipment 2. Bölüm, 1997
ASHRAE Handbook – Fundamentals 26. Bölüm, NFPA Fire Protection
Handbook (1991)’de ve bu kitapta ilgili bölümde bulunabilir.

1.11. KANALLARDA SES VE T‹TREfi‹M
Kanal tasar›m›n›n son aflamalar›nda akustik bir önlem al›n›p al›nmayaca¤›
analiz edilmelidir. E¤er gerekli ise susturucular, kanal
kaplamalar›, titreflim izolatörleri gibi elemanlar sisteme dahil edilmelidir.
Gerekli akustik önlemlerin al›nmas› halinde, kanal sisteminin
hesaplar› yeniden gözden geçirilerek gerekli düzeltmeler yap›lmal›
d›r.
Kanal sisteminde ana ses ve titreflim kayna¤› fanlard›r. Daha sonra
menfezler, fittings ve kanal›n kendisi gelir. Ses ve titreflim kontrolu
ile ilgili olarak ASHRAE Handbook 1999 Bölüm 42. SMACNA
HVAC Systems Duct Design, Bölüm 11’e ve bu kitapta ilgili bölüme
bak›lmal›d›r.
1.12. TEST, AYAR VE BALANS (TAB)
Kanal sistemi dizayn iflleminde en önemli ad›mlardan biri, sistemin
tamamlanmas›ndan sonra sistemdeki hava ak›fl›n›n ölçülmesi, ayarlanmas›
ve dengelenmesi için gerekli fiziksel imkânlar›n yarat›lmas›
d›r. Bu amaçla ulafl›labilir alanlarda yeterli uzunlukta düz kanal
gidiflleri oluflturmak, kritik kanal kollar›na ayar damperleri koymak
al›nmas› gereken önlemler aras›nda say›labilir. Konstrüksiyonu takiben
TAB personeli bu imkânlar› kullanarak kanallardaki hava debilerini
ölçebilir ve gerekli ayarlar› damperler yard›m› ile yapabilir.
Bu konu ile ilgili ASHRAE Handbook 1999 Bölüm 34’e baflvurulabilir.
1.13. YUVARLAK KANALLARDA HAVAAKIfiI ÖLÇÜMÜ
Yuvarlak bir kanaldan geçen havan›n ölçülmesi, dikdörtgen kesitli
bir kanala göre daha kolayd›r. Haz›r yuvarlak kanal üretiminde, bu
amaçla üretilmifl fittings vard›r. fiekil 1.17’de görülen özel olarak
dizayn edilmifl hava debisi ölçme elemanlar› haz›r kanal pazarlay›-
c›larda mevcuttur.

Bu hassas fakat pahal› olmayan elemanlar› kanal sistemi tasar›m›nda
kullanarak, iflletmeci ve uygulay›c›ya hava debisini sürekli olarak
ölçme veya kontrol etme imkân› yarat›lmal›d›r. Bu elemanlara
tak›lacak sürekli monitörlerle veya zaman zaman ölçmeler yaparak
sistem balans› daima korunabilir. Bu elemanlar kullan›ld›¤›nda, sadece
ba¤lant› noktalar› aras›ndaki bas›nç fark›n› ölçmek yeterlidir.
Haz›r diyagramlar yard›m› ile buradan debiye geçilebilir.
Öte yandan kontrol amac› ile flantiyede h›z ölçmeleri yap›lmas› yuvarlak
kanal halinde daha kolayd›r. Klasik Prandtl yöntemi kullan›ld›¤›
nda yuvarlak kanallarda boyuttan ba¤›ms›z olarak sadece 2 delikdelik
aç›lmas› yeterlidir. Bu iki delikten fiekil 1.18’de görüldü¤ü gibi
2 eksen boyunca belirli noktalarda h›z ölçmek yeterlidir. Halbuki
dikdörtgen kesitli kanallarda h›z ölçümü için daha çok deli¤e ihtiyaç
bulunmaktad›r. Kanal ne kadar büyük olursa delik say›s› ve ölçme
noktas› say›s› o kadar artacakt›r.

1.14. D‹RSEKLER VE YÖNLEND‹R‹C‹ KANATLAR
Dirsek tarifinde en önemli büyüklük radyüs oran› (e¤rilik oran›)
R/W de¤eridir. Burada dikdörtgen kanal›n e¤rilik yar›çap› ile ayn›
düzlemde olan W boyutu (geniflli¤i) önemlidir (fiekil 1.19). Yuvarlak
kanallarda ise Wyerine kanal çap› kullan›lacakt›r. 90°’den daha
küçük dirseklerde kayb›n dönme aç›s› ile orant›l› oldu¤u kabul edilebilir.
Dolay›s› ile 45° bir dirsekte kay›p, ayn› büyüklükteki 90°
dirsekteki kayb›n yar›s› kadard›r.

E¤er bir dirsek, eflde¤er çap›n en az dört misli uzunlukta düz bir
kanal parças› ile devam ediyorsa ve e¤rilik oran› R/W de¤eri, 1
veya daha büyükse yönlendirici kanatlara gerek yoktur. Dolay›s›
ile e¤er yer yeterli ise, R/W oran› 1 olan kanats›z bir dirsek kullan›
lmal›d›r.
E¤er yer durumu e¤rilik oran›n›n 1 de¤erinden daha az olmas›n› gerektiriyorsa,
kanatlar kullan›labilir. E¤er dirsekten hemen sonra kanal
atmosfere aç›l›yorsa veya baflka bir fittings geliyorsa yönlendirici
kanatlar mutlaka kullan›lmal›d›r.
Tek yönlendirici kanat kullanmak daha çok uygulan›r. ‹ki yönlendirici
kanat ise daha az kullan›l›r. Yönlendirici kanatlar, ana dirse¤i
adeta iki veya daha fazla say›da R/W oran› daha büyük olan dirseklere
ay›rm›fl ve kayb› azaltm›fl olurlar. Bu durum fiekil 1.20’de aç›kça
görülmektedir.
fiekil 1.20 ve Tablo 1.21 yard›m› ile hem yönlendirici kanatlar yerleflim
yerleri hem de kay›p katsay›s› de¤erleri belirlenebilir.
Bu flekilde tariflenen R/W oran› e¤er 0,25 de¤erinde ve H/W oran›
2 de¤erinde ise e¤rilik oran› CR, kanat yerleri R1, R2 ve R3 ve kay›p
katsay›s› C de¤erleri Tablo 1.21’da verilmifltir.
Buna göre kanats›z halden 2 kanatl› hale gidildi¤inde tablodan görüldü¤
ü gibi bas›nç kay›p katsay›s› 0,39 de¤erinden 0,04 de¤erine
inmektedir.
1.15. KANAL BOYUTLANDIRMASI HESAP ESASLARI
Bir kanaldaki hava ak›fl› teorik olarak Bernoulli Denklemi ile ifade
edilebilir. Kanal içindeki ak›fl için yükselti fark› ihmal edilirse, 1 ve 2 noktalar› aras›nda Bernoulli Denklemi:
Δp = (Ps1 +
ρ. V1
2
) – (Ps2 +
ρ.V2
2
———— ——— )
2.gc 2.gc (1)
olarak yaz›labilir. Burada,
ΔP = Sürtünmeye ve dinamik kay›plara ba¤l› 1 ve 2 noktalar› aras›
ndaki toplam bas›nç kayb›, (Pa)
Ps1 ve Ps2 = Söz konusu noktalardaki statik bas›nçlar, (Pa)
V1 ve V2 = Söz konusu noktalardaki hava h›z›, (m/s)
ρ = Kanal içindeki havan›n yo¤unlu¤u, (kg/m3)
gc = Boyut sabiti, [1 kg.m/N.s2 )]
Bu ifadedeki V2/2 terimi dinamik bas›nç veya bas›nc› olarak
isimlendirilir ve
Pv = ρ .V2/2 (2)
fleklinde gösterilir. Standart flartlardaki hava için h›z bas›nc›,
Pv = 0,602.V2 (3)
olarak bulunur. V burada m/s olarak hava h›z›d›r. H›z bas›nç de¤erleri
bu ifadeden hesaplanabilece¤i gibi Ek 1.1.’de h›za göre tablo
halinde de verilmifltir. Buna göre ak›flkan›n herhangi bir noktas›ndaki
toplam bas›nç,
Pt = Ps + Pv (4)
olarak statik ve dinamik bas›nçlar›n toplam› fleklinde ifade edilir.
1.16. AKIfiA GÖSTER‹LEN D‹RENÇ
Ak›fl s›ras›nda ak›flkan›n mekanik enerjisi kay›plarla ›s›ya dönüflür.
Sürtünme kay›plar› ve dinamik kay›plar olarak iki tip kay›p vard›r.
1.16.1. Sürtünme Kay›plar›
Ak›flkan›n viskozitesine ba¤l› olarak gerek kanal cidarlar› ile ve gerekse
ak›flkan›n kendi molekülleri aras›ndaki sürtünmeler dolay›s›
ile oluflan kayba sürtünme kayb› denir. Sürtünme kayb› Darcy Kanununa
göre;
ΔPf = (f.L/Dh ). ρ.V2 /2 ifadesine göre hesaplanabilir. Burada:
ΔPf = Sürtünme kayb›, (Pa)
f = Boyutsuz sürtünme kay›p katsay›s›
Dh = Kanal hidrolik çap›, (m)
L = Kanal uzunlu¤u, (m) olarak tariflenmifltir.
Bu ifadedeki boyutsuz sürtünme katsay›s›, cidar›n pürüzlülü¤üne,
ak›flkan cinsine, kanal çap›na ve ak›fl›n Re say›s›na ba¤l›d›r. Sürtünme
kayb›n›n bulunabilmesi için standart sürtünme diyagramlar› haz›
rlanm›flt›r. Yuvarlak galvanizlenmifl çelik kanallarda akan standart
hava için haz›rlanan sürtünme diyagram› fiekil 1.22’de verilmifltir.
Bu diyagram yard›m› ile standart kanallardaki hava debisi ve kanal
çap› biliniyorsa, kanaldaki hava h›z›n› ve kanal›n birim uzunlu¤u
bafl›na özgül sürtünme kayb›n› bulmak mümkündür.
E¤er dikdörtgen kanallar sözkonusu ise Ek 1.2 yard›m› ile eflde¤er
kanal çap› bulunabilir.
Standart malzeme d›fl›ndaki malzemelerden yap›lan kanallardaki
sürtünme kay›plar›n›n bulunmas› için Ek 1.3’de görülen düzeltme
katsay›lar› diyagram› kullan›labilir. Bu diyagramda kanal malzemesinin
Ek 1.4’de tarif edilen pürüzlülük derecesine ve çap de¤erine
göre kullan›labilecek düzeltme faktörü verilmifltir. fiekil 1.22’daki
diyagramdan okunan özgül sürtünme kayb› de¤eri, Ek 1.3’ten oku-

nan düzetme katsay›s› ile çarp›lmal›d›r.
E¤er kanal içindeki hava yo¤unlu¤u standart flartlar›n d›fl›nda ise
(500 m deniz seviyesinden daha yüksek ve s›cakl›k 40 °C’den daha
fazla) bu durumda Ek 1.5’te verilen düzeltme katsay›lar› kullan›lmal›
d›r.
1.16.2. Dinamik Kay›plar
Dinamik kay›plar (yerel kay›plar) çeflitli ba¤lant› elemanlar›nda
ak›fl›n yön veya kesit de¤ifltirmesi gibi rahats›zl›klar nedeniyle ortaya
ç›kar. Bu ba¤lant› elemanlar› aras›nda girifl ve ç›k›fl a¤›zlar›, kesit
de¤ifltiriciler (redüktörler) birleflme ve ayr›lmalar ve dirsekler say›
labilir.
Bu elemanlarda ortaya ç›kan bas›nç kayb› karakteristik bir katsay›
ile ifade edilir. Yerel kay›p katsay›s› denilen bu katsay›,
C = ΔP/Pv (5)
fleklinde tan›mlanmaktad›r. Burada;
C = Yerel kay›p katsay›s›, (boyutsuz)
ΔP = Ba¤lant› eleman›ndaki toplam bas›nç kayb›, (Pa)
Pv = H›z bas›nc› (Dinamik bas›nç), (Pa)
Buna göre C katsay›s› biliniyorsa, elemandaki kay›p,
V2
ΔP = C.Pv = C. ρ. —— (6)
2
ifadesinden bulunabilir.
Ayr›lma (ve birleflme) elemanlar› hariç herhangi bir elemandaki dinamik
kay›p hesaplan›rken eleman›n tablolarda belirtilen kesiti esas
al›n›r ve ΔP = Co . Pv,o olarak hesaplan›r.
Burada (o) indisi söz konusu kesiti ifade etmektedir. Söz konusu kesitteki
h›z bas›nc› ve kay›p katsay›s› kullan›lacakt›r.
Çeflitli elemanlara ait yerel kay›p katsay›lar› Ek 2’deki tablolarda
verilmifltir. Bir ayr›lma eleman›ndaki bas›nç kayb› hesaplan›rken
düz (ana) koldaki dinamik kay›p;
ΔP = Cc,s . Pv,c
Ayr›lan koldaki dinamik kay›p;
ΔP = Cc,b . Pv,c
olarak al›n›r. Burada s›ras› ile:
Pv,c = Giriflteki h›z bas›nc›,
Cc,s = Düz koldaki yerel kay›p katsay›s›,
Cc,b = Ayr›lan koldaki yerel kay›p katsay›d›r.
1.16.3. Kanal Ba¤lant› Elemanlar› ‹çin Veri Taban›
Bilgisayarlar yard›m› ile kanal hesaplar›n›n yap›labilmesi için, ba¤-
lant› elemanlar›n›n dinamik kay›p katsay›lar›na gereksinim bulunmaktad›
r. Bu amaçla ASHRAE (1997) taraf›ndan 228 yuvarlak ve
dikdörtgen kanal ba¤lant› eleman› için bir veri taban› gelifltirilmifltir.
Kanal hesap programlar›n›n haz›rlanmas›nda bu veri taban›ndan
yararlan›labilir.
1.16.4. Kanal Sistemi Bölümlerindeki Kay›plar
Kanal sisteminin herhangi bir bölümündeki toplam bas›nç kayb›,
söz konusu bölümdeki sürtünme kay›plar› ile dinamik kay›plar›n
toplam›na eflittir.
Dolay›s› ile iki ifadeyi birlefltirerek bir kanal bölümündeki toplam

ΔP = (f.L/Dh + ΣC) . ρ.V2 /2
fleklinde ifade etmek mümkündür.
E¤er elle hesap yap›lacak ise genellikle yukar›daki ifadeye uygun
olarak haz›rlanm›fl hesap tablolar› kullan›l›r. Bu tablolar ve bunlar›n
doldurulmas› örnek hesaplarda gösterilmifltir.
1.17. FAN – S‹STEM ETK‹LEfi‹M‹
Fan performans verileri, uygulamada ölçülenlerden farkl› olmaktad›
r. Fan testleri s›ras›nda girifl serbesttir ve ç›k›flta ise ç›k›flla ayn›
kesitte ve yeteri kadar uzunlukta düz kanal bulunur. Bu fan performans›
aç›s›ndan en uygun durumdur.
Halbuki uygulamada fan girifl ve ç›k›fl›nda uygun olmayan ba¤lant›
lar söz konusudur. Bu durumda hesaplanan sistem hava debisi ve
bas›nç kayb›na göre seçilecek fan yetersiz kalacakt›r. Bunun önlenmesi
için fan-sistem etkileflimini dikkate alan ilave bas›nç kayb› gözönüne
al›nmal›d›r.
Burada sözü edilen fan-sistem etkileflimi tesisin tamamlanmas›ndan
sonra test ve ayar ifllemi s›ras›nda ölçülemez. Bu nedenle tasar›m s›-
ras›nda projeci taraf›ndan sistem etkisi hesaplan›p fan seçimi buna
göre yap›lmal›d›r.
Sistem etkisinin belirlenmesi amac› ile AMCA 201 no.lu yay›ndan
al›nan fiekil 1.23 verilmifltir. Bu flekilde çeflitli harflerle gösterilen
24 sistem e¤risi görülmektedir.
Fan girifl veya ç›k›fl›ndaki h›z yard›m› ile ilgili e¤riden sistem etkisi
olarak ifade edilen bas›nç kayb› okunabilir. Bu flekilde görülen
harfler için bu k›s›mda verilen tablo ve harflerden yararlan›labilir.
Fan ç›k›fl a¤›z etkileri için fiekil 1.24 ve Tablo 1.25 A ve B’den yararlan›
labilir. Tablo 1.25’de görülen üfleme alan›/ç›k›fl a¤z› alan›
oran› için fan kataloglar›na baflvurulmal›d›r. Hem bu oran›n tarifi ve
hem de etkin kanal uzunlu¤u yüzdesi için fiekil 1.26 verilmifltir.
Debi kontrolu için fan ç›k›fl›nda damper kullan›lacak ise bunlar
“çapraz kanatl›” tipte olmal›d›r. Fan girifllerindeki sistem etkileri ile
ilgili olarak fiekil 1.27, dikdörtgen kesitli kanal ba¤lant›lar› için fiekil
1.28, plenum ve kapal› kabin içine yerlefltirilmifl fanlar için fiekil
1.29 kullan›labilir. Bu flekiller yine fiekil 1.23 ile birlikte kullan›
lacakt›r. Fan giriflinde ortaya ç›kabilecek bir dönme hareketi fan
performans›n› önemli ölçüde de¤ifltirir. Bunun için düzeltici kanatlar
kullan›lmas› tavsiye edilir. fiekil 1.30’de çeflitli düzeltici kanat
yerleflimleri gösterilmifltir.
Sistem etkisi genellikle pek çok faktöre ba¤l›d›r. Yukar›da verilen
de¤erlerin fikir vermek amac› ile ortalama de¤erler oldu¤u ve e¤er
mevcutsa bu konuda üretici kataloglar›ndaki de¤erlerin kullan›lmas›
tavsiye edilir.
1.18 KANAL BOYUTLANDIRMA YÖNTEMLER‹
Kanal tasar›m›nda genel prosedür afla¤›daki gibi s›ralanabilir.
1. Bina planlar› çal›fl›l›r. Her hacme en uygun hava da¤›t›m›n› temin
edecek besleme ve dönüfl aç›kl›klar›n›n yerleri belirlenir.
Hesaplanan hava debilerinde ›s› kazanc› ve s›zmalar nedeniyle
olabilecek düzeltmeler yap›l›r. Ayr›ca ortam bas›nçland›r›lmas›
öngörülüyor ise, hacme olan toplam besleme ve egzoz havas›
miktarlar› kontrol edilir.
2. Ç›k›fl aç›kl›klar›n›n boyutlar› üretici kataloglar›ndan belirlenir.
3. Ç›k›fl aç›kl›klar›yla hava girifli aras›ndaki kanal sistemi çizilir.

Bunun üzerinde santral da görülmelidir. Kanal için b›rak›lan boflluklar
genellikle kanal düzenlemesini ve fleklini belirleyen ana
faktördür. Fizibil oldu¤u sürece yuvarlak kanallar tercih edilmelidir.
4. Kanal sistemi bölümlere ayr›l›r ve her bölüme bir numara verilir.
Bölümlerin oluflturulmas›nda ak›fl›n, boyutun ve fleklin de¤iflti¤i
noktalar esas al›n›r. Her bölümdeki fittingler belirlenir.
5. Seçilen hesap yöntemine göre kanal boyutland›r›l›r. Toplam bas›
nç kayb› hesaplan›r ve buna göre fan seçilir.
6. Sistemin detayl› kanal çizimi yap›l›r. De¤ifliklik gerekiyorsa, buna
göre hesaplarda bu de¤ifliklik dikkate al›n›r.
7. Ayr›m ve birleflme noktalar›nda bas›nç dengelemesinin gerçekleflmesi
için, kollar ve kanal bölümleri gerekiyorsa tekrar boyutland›
r›l›r.
8. Yap›lan tasar›m, hedeflenen gürültü düzeyi do¤rultusunda analiz
edilerek, gerekiyorsa susturucular seçilir.
Bu bölümde daha önce sözü edilen kanal boyutland›rma yöntemlerinden
sadece ikisi üzerinde durulacakt›r.
1.18.1. Efl Sürtünme Yöntemi
Bu yöntemde öncelikle birim kanal uzunlu¤u bafl›na olan statik bas›
nç kayb› yani özgül sürtünme kay›p de¤eri seçilir. Seçilen bu de-
¤er bütün kanal uzunlu¤u boyunca sabit tutulacak flekilde kanal boyutland›
rmas› yap›l›r. Seçilen bu sabit özgül sürtünme kay›p de¤eri
tamamen projecinin tecrübesine ve arzusuna kalm›flt›r.
Bu de¤erin büyük seçilmesi ilk yat›r›m maliyetlerini azalt›rken,
enerji maliyetlerini artt›r›r. Dolay›s› ile maliyet de¤erlerine ba¤l›
olarak optimum de¤er ülkeden ülkeye ve zaman içinde de¤iflmektedir.
Kanal sistemi için bir ön proje flemas› çizilir ve sistem bölümlere
ayr›l›r. Kanal sisteminde kesitin her de¤iflti¤i yerde veya her kol ayr›
lma veya birleflme noktas›nda yeni bir bölüm bafllamal›d›r. Hesap
için her bir bölüme bir numara veya harf verilir. Ana besleme kanal›
n› boyutland›rmak için, fiekil 1.22 kullan›larak bir ilk h›z de¤eri

Tablo 1.25-B. ÇIKIfiTAK‹ D‹RSEKLER ‹Ç‹N S‹STEM ETK‹S‹ FAKTÖRÜ E⁄R‹LER‹

fiekil 1.26. KONTROLLÜ D‹FÜZYON VE DÜZ ÇIKIfi KANALINDA DÜZGÜN HIZ PROF‹L‹ TEfiK‹L‹

Küçük kanal sistemlerinde her hava ç›k›fl a¤z›na veya terminal ünitesine
kadar ölçülen toplam bas›nç düflümleri aras›ndaki fark 12
(Pa) de¤erinden fazla olmamal›d›r. Ayn› flekilde büyük sistemlerde,
her koldaki toplam bas›nç düflümleri aras›nda fark 12 (Pa) de-
¤erinden fazla olmamal›d›r. E¤er bas›nç düflümleri aras›ndaki fark
bundan fazla olursa damper kullan›lmas› gerekir. Damperler ise ses
yaratma potansiyeli tafl›d›klar›ndan, dikkatli olunmas› gereklidir.
Simetrik olmayan kanal sistemlerinin boyutland›r›lmas›nda De¤ifltirilmifl
Efl Sürtünme Yöntemi kullan›labilir. K›sa ve uzun kollar›n
bulundu¤u sistemlerde damper kullan›m› yerine, k›sa kollarda daha
büyük sürtünme kay›plar› yarat›larak, sistemi dengelemek mümkündür.
Bu amaçla sistemde baz› kollarda daha büyük özgül sürtünme
kay›p de¤erleri kullan›labilir. Kanal sisteminin ne kadar iyi dizayn
edildi¤ine bak›lmaks›z›n, yine de gerekli yerlerde (ana kanal-

dan ayr›lan kollar›n bafllang›c›nda veya plenum ç›k›fllar›nda) ayar
damperleri kullan›lmas› tavsiye edilir.
1.18.2. Efl Sürtünme Yöntemi Uygulama Örne¤i
Efl sürtünme yönteminin uygulanmas›na örnek olmak üzere fiekil
1.31’deki sistem ele al›nm›flt›r. Hesap Tablo 1.32 doldurularak yap›
lm›flt›r.
Ele al›nan sistemde herbiri 4000 L/s debide biri egzoz, di¤eri besleme
olmak üzere iki fan bulunmaktad›r. Dolay›s› ile odalarda bas›nç
nötr olmaktad›r. Kullan›lan menfez, anemostat gibi hava ç›k›fl elemanlar›
ihtiyaca göre seçilmifl ve bunlarla ilgili gerekli bilgiler flekil
üzerine ifllenmifltir.
Sistem flekilde görülen bölümlere ayr›larak, yap›lan hesaplar ad›mlar
halinde anlat›lm›flt›r:
1- Besleme Fan› Santral›
Üretici firma kataloglar›ndan al›nan bilgiler yard›m› ile hava santral›nda
bulunan ›s› geri kazanma cihaz›, filtre ve ›s›tma serpantinlerindeki
statik bas›nç kayb› de¤erleri Tablo 1.32’daki L kolonuna yaz›lm›flt›r.
Fan›n kanal sistemine ba¤lant›s› ayn› çapl› ve düz bir kanalla gerçeklefltirildi¤
inden ç›k›flta bir fan-sistem etkileflimi söz konusu de-
¤ildir. Ayn› flekilde giriflteki kay›p da ihmal edilebilir. Sonuç olarak
santral kay›p toplam› 225 (Pa) M kolonu, 3. sat›ra ifllenir.
2- Besleme Kanallar›
2.1. BC Bölümü:
600 x 800 mm. fan ç›k›fl kanal›, eflde¤er çap› 755 mm. olarak Ek
1.2’den okunur.

fiekil 19 yard›m› ile 4000 L/s debi için 9,0 m/s h›z ve 0,95 Pa/m özgül
sürtünme kayb› seçilir. Bu bilgiler 4. sat›ra ifllenir.
Ses yutulmas› amac› ile kanal E noktas›na kadar içten cam yünü ile
kaplanm›flt›r. Bu nedenle kanal boyutu 600 x 800 mm. *iflareti ile
gösterilmifltir. Bu iflaret kaplama hariç kanal serbest kesitinin 600 x
800 mm. oldu¤unu iflaret etmektedir. Cam yünü kaplama orta kaba
pürüzlülükte olup, Ek 1.3 ve 1.4’den düzeltme faktörü 1,35 elde
edilir. Bu de¤er K kolonuna ifllenir. Buna göre BC kanal›ndaki statik
bas›nç kayb›;
ΔPs = 3 (m) . 0,95 (Pa/m) . 1,35 = 3,8 (Pa) = ~ 4 (Pa)
bulunur ve L kolonuna ifllenir. Baflka kay›p olmad›¤›ndan ayn› de-
¤er M kolonuna da ifllenir.
2.2. CE Bölümü:
(Bina konstrüksiyonu nedeniyle kanal boyut oran› de¤iflik) Ayn› özgül
sürtünme kayb›, debi ve eflde¤er çap de¤erleri geçerli. Çaptan
eflde¤er dikdörtgen kesit olarak 1300 x 400 mm. seçildi.
Statik bas›nç kayb›;
ΔPs = 10 . 0,95 . 1,35 = 128,8 (Pa) = ~ 13 (Pa)
Geçifl ba¤lant› parças› için kesitler;
Ao = 600 x 800 = 0,48 m2 A1 = 1300 x 400 = 0,52 m2
A1 / Ao = 0,52 / 0,48 = 1,08 (Geniflleyen kesit)
4.0 m3 Giriflte h›z, V = ————/s— = 8.3 m/s
0.48 m2
Ek 2’den θ = 30°, A1 /Ao = 2 için C = 0,25
H›z bas›nc›, Pv = 0,602 . V2 ifadesi veya Ek 1.1.’den
Pv = 41,8 Pa
Sonuç olarak ba¤lant› parças›ndaki dinamik kay›p,
ΔPd = C.Pv = 0,25 . 41,8 = 10,45 Pa = ~ 10 Pa
Yang›n damperi için üretici firma katalo¤undan elde edilen bas›nç
kayb›, ΔPs = 15 (Pa)
Bu L kolonundaki üç bas›nç kayb›n›n toplam›
(5,6 ve 7. sat›rlar) CE bölümündeki toplam kayb› verir.
ΔP = 38 (Pa)
2.3. EF Bölümü:
Bu bölümde debi 3000 L/s ve özgül sürtünme kayb› yine 0,95

Pa/m) olup,
fiekil 1.22’den kanal çap› = 676 mm. ve h›z = 8,4 m/s bulunur.
Eflde¤er dikdörtgen kanal boyutlar› 1000 mm. x 400 mm. seçildi.
Bu bölümde kaplama olmad›¤›ndan düzeltme gerekmez.
Statik bas›nç kayb›;
Ps = 6 (m) . 0,95 (Pa/m) = 5,7 Pa = ~ 6 Pa
90° kanal ayr›lma parças›ndaki dinamik kay›p:
Kay›p katsay›s›n›n bulunabilmesi için Ab / As , Ab /Ac ve
Qb /Qc de¤erlerinin bulunmas› gerekir. Buna göre eflde¤er çaplar
cinsinden,
Ac = π . d2/4 = π . 7552/4 = 44883 mm2
As = π . 6762/4 = 358908 mm2
Ab = için kol ayr›lman›n eflde¤er çap› belirlenmelidir.
Debi = 1000 L/s,
Özgül kay›p yerine 0,95 Pa/m de¤erler ile fiekil 1.22’dan,
Eflde¤er çap = 450 mm., buradan da
Ab = π . 4502/4 = 159043 mm2
Sonuç olarak;
Ab /As = 0,44; Ab /Ac = 0,35 ve
Qb / Qc = 1000 / 4000 = 0,25 bulunur.
Bu de¤erlerle Ek 2’den C = -0,05 okunur.
Ba¤lant› parças›na giriflte h›z;
4 (m3/s)
V = —————— = 7,7 m/s ve H›z bas›nc›;
1,3 m . 0,4 m
Vp = 35,7 Pa bulunur.
90 °C kanal ayr›lma parças› düz kolundaki kay›p:
ΔP = -0,05 . 35,7 = -1,79 = ~ -2 Pa olup, burada bir statik bas›nç kazanc›
oldu¤u görülmektedir.
EF bölümü için L kolonundaki 8 ve 9. sat›rlardaki kay›plar›n cebrik
toplam› ΔP = 6 – 2 = 4 Pa; M kolonunda 9. sat›ra yaz›l›r.
2.4. FH Bölümü:
Bu bölümde sürtünme statik bas›nç kayb› bir öncekine benzer flekilde
bulunabilir. Burada debi = 1500 L/s, Özgül kay›p = 0,95 Pa/m,
fiekil 1.22 yard›m› ile çap = 510 mm, H›z = 7 m/s, eflde¤er dikdörtgen
kesit = 550 x 400 mm. de¤erindedir.
Sürtünme kayb›;
ΔPs = 10 . 0,95 = 9,5 = ~ 10 Pa bulunur.
F kol ayr›lma parças›n›n düz kolundaki kay›p yukar›dakine benzer
flekilde hesapland›¤›nda:
ΔP = 2 Pa bulunur.
Bu de¤erler 10. ve 11. sat›rlara ifllenmifltir.
Damper (klape) için kay›p katsay›s› Ek 2’den okunur. Tam aç›k halde
C = 0,04 bulunur.
H›z = 1,5 (m3/s) / (0,55 m x 0,4 m) = 6,8 m/s ve
H›z bas›nc›: Pv = 27,8 Pa de¤erini kullanarak,
damperdeki kay›p,
ΔP = 0,04 x 27,8 = 1,1 Pa = ~ 1 Pa bulunur.
Bu bölümde görülen keskin dirsekte; S = 83 mm. aral›kl› ve e¤rilik
yar›çap› R = 114 mm.lik tek kal›nl›kl› dönüfl kanatlar› bulunmaktad›
r. Ek 2 kullan›larak kay›p katsay›s› C = 0,24 okunur. H›z bas›nc›
= 27,8 Pa de¤eri ile dirsekteki kay›p,
ΔP = 0,24 x 27,8 = 6,7 Pa = 7 Pa
FH bölümündeki toplam kay›p;
ΔPt = 10 + 2 + 1 + 7 = 20 Pa bulunur.
2.5. HI Bölümü:
Yukar›dakilere benzer flekilde, 1000 L/s debi ve 0,95 Pa/m özgül kay›
p ile Çap = 456 mm ve H›z = 6,4 m/s bulunur.
Eflde¤er dikdörtgen boyut 450 x 400 mm. belirlenir. Statik sürtünme
kayb›,
ΔPs = 6 x 0,95 = 5,7 Pa = ~ 6 Pa de¤erindedir.
H noktas›ndaki redüksiyon için Ek 2’den
q=30° ve A1 / A = (500 x 400) / (450 x 400) = 1,22 de¤erleri ile C
= 0,05 bulunur.
Giriflteki h›z = 1,5 / (0,55 x 0,40) = 6,8 m/s ve H›z bas›nc›, Pv = 27,8
Pa oldu¤undan, kay›p
ΔP = 0,05 x 27,8 = 1,4 Pa = ~ 1 Pa bulunur.
Bu bölümde toplam kay›p 7 Pa de¤erindedir.
2.6. IJ Bölümü:
Bu bölümdeki sürtünme kayb› ve I noktas›ndaki redüksiyon kayb›
aynen yukar›da anlat›ld›¤› gibi bulunur. De¤erleri Tablo’da 17 ve
18. sat›rlara ifllenmifltir. Bu bölümde görülen dirsek yuvarlat›lm›fl
olup, kanats›zd›r.
Ek 2’den R/W oran› = 2 ve H/V oran› = 250/400 = 0,63 de¤erleri ile
enterpolasyon ile C = 0,17 bulunur.
Dirsekteki Re say›s› hesaplan›rsa Ek 2’deki Not. 3’e göre bir düzeltme
yapmak gerekti¤i anlafl›lmaktad›r. Bu düzeltme ihmal edilerek,
ΔP = 0,17 x 15,1 = 2,57 Pa = ~ 3 Pa bulunur.
Bu bölümün ucundaki difüzör afla¤› do¤ru üflemekte oldu¤undan
kanalda havan›n 90° dönüflü söz konusudur. Bunu keskin dirsek olarak
kabul etmek suretiyle Ek 2’den kay›p katsay›s› C = 1,2 okunur.
Burada oluflan kay›p ise,
ΔP = 1,2 x 15,1 = 18,1 Pa = ~ 18 Pa olur.
Sistem flemas›nda görülen J noktas›ndaki 350 mm. çap›ndaki difüzörde,
ayar klapeleri de dahil bas›nç kayb› üretici firma katalo¤unda,
ΔP = 35 Pa verilmifltir.
Bu son de¤er de gerekli yere yaz›ld›ktan sonra, bu bölümdeki toplam
kay›p,
ΔPt = 67 Pa bulunur.
2.7. Kritik Hattaki Toplam Bas›nç Kayb›:
C-J hatt›ndaki toplam bas›nç kayb›, buradaki bölümlerdeki kay›plar›
n toplam› olup;
ΔPC-J = 67 + 7 + 20 + 4 + 38 + 4 + 225 = 365 Pa bulunur.
Buna göre seçilecek fan 4000 L/s debi, 365 Pa bas›nç de¤erine sahip
olmal›d›r.
2.8. FM Bölümü:
F’den M’ye kadar olan kanal kolu ile G’den J’ye kadar olan kanal
kolu birbirinin ayn›d›r. Dolay›s› ile ayn› kesitte al›nmalar› mümkündür.
Burada sistemin dengesi aç›s›ndan F noktas›nda kol ayr›lmada
ortaya ç›kan kayb›n, FG aras› 7 m. kanalda sürtünme ile ve G’deki
dirsekte ve F’deki düz geçiflte dinamik olarak meydana gelen toplam
7 + 7 + 2 = 16 Pa de¤erindeki kay›ba denk olmas› veya aralar›
nda 12 Pa de¤erinden fazla fark olmamas› gerekir.
F noktas›ndaki kol ayr›lma kayb› için yine Ek 2 yard›m› ile (daha
önce hesaplanan ayn› oranlarla) ayr›lan kol için kay›p katsay›s›
C = 0,52 bulunur. Buradan kay›p,
ΔP = 0,52 x 33,9 = 17,6 Pa = ~ 18 Pa bulunur.

Bu de¤er daha büyüktür. Ancak fark 2 Pa olup, 12 Pa’dan daha az
oldu¤undan kabul edilebilir. Ayr›ca F’deki kol ayr›lman›n her iki ç›-
k›fl›ndaki damperler yard›m› ile gerekli ayar yap›labilir. Hesaplar
Tablo 1.32’de görülebilir.
2.9. EN Bölümü:
EN aras›nda 3 m. boruda sürtünme kayb› ve E’de kol ayr›lma dinamik
kayb› vard›r.
Sürtünme kayb› = 3 x 0,95 = 2,9 Pa = ~ 3 Pa
Kol ayr›lma kayb› daha önce E’de hesaplanan oranlar yard›m› ile
yukar›daki gibi C = 0,44 (enterpolasyonla) bulunur.
Bas›nç kayb› = 0,44 x 35,7 = 15,7 Pa = ~ 16 Pa
Toplam kay›p = 3 + 16 = 19 Pa bulunur.
De¤erler Tablo 29’da ifllenmifltir.
2.10. NP Bölümü:
Bu bölümde sürtünme kayb› için,
Özgül kay›p = 0,95; Debi = 500 L/s;
H›z = 5,4 m/s; Çap = 340 mm.
Eflde¤er dikdörtgen kesit = 400 x 250 mm.
Sürtünme kayb› = 17 x 0,95 = 16,2 Pa = ~ 16 Pa
Yerel kay›plar:
N noktas›nda NS kol ayr›lmas› için 45° aç›l› girifl eleman› ve kesit
daraltmak için 30° redüksiyon kullan›lm›flt›r. Ek 2’den redüksiyon
için A1/A = 1,8 ve q = 30 ° de¤erleri ile C = 0,05 bulunur.
Yerel kay›plar:
N noktas›nda NS kol ayr›m› için 45° girifl aç›l› T’nin düz kolu ve
devam›nda kesit daraltmak için 30° redüksiyon kullan›lm›flt›r. Kol
ayr›m› için Ek 2 kullan›lacakt›r. Bu tablonun dip notuna göre Ek
2’ye bak›lacakt›r. Burada
Vc = 1,0 / (0,45 x 0,4) = 5,6 m/s
Vs = 0,5 / (0,45 x 0,40) = 2,78 m/s
Vs /Vc = 0,5 olup, Ek 2’den C = 0,09 bulunur.
Pv = 18,9 olup, P = 0,09 x 18,9 = ~ 2 Pa
Redüksiyon için A1/A = 450 x 400/250 x 400 = 1,8 de¤eri
ile q = 30° için Ek 2’den C = 0,05 bulunur.
Giriflte Pv = 4,65 oldu¤undan,
ΔP = 0,05 x 4,65 = 0,2 = ~ 0 Pa
Redüksiyondaki bas›nç kayb› ihmal edilebilir.
Damper için daha önce F’de bulunan C = 0,04 say›s› kullan›labilir.
H›z = 0,5 / (0,25 x 0,4) = 5 m/s Pv = 15,1 olup,
ΔP = 0,04 x 15,1 = 0,6 = ~ 1 Pa
0 noktas›ndaki düzgün dirsekte 1 adet ay›rma kanad› bulunmaktad›
r. Ek 2’de
R/W = 0,25; H/W = 250/400 = 0,63 de¤erlerinden enterpolasyon ile
C = 0,12 bulunur. Kay›p;
ΔP = 0,12 x 15,1 = 1,8 = ~ 2 Pa
Bu bölümdeki toplam kay›p, 2 + 1 + 2 + 16 = 21 Pa.
2.11. PQ Bölümü:
Bu kolun son bölümü olan PQ daha önce anlat›lanlara benzer flekilde
250 x 250 mm. kesitinde belirlenmifltir. 6 m. uzunluktaki sürtünme
bas›nç kayb›,
ΔPs = 6 x 0,95 = ~ 6 Pa de¤erindedir.
P noktas›ndaki redüksiyon q = 45° olup, Ek 2’den,
A1 / A = 1,6 = ~ 2 de¤eri ile C = 0,06 bulunur.
H›z = 5 m/s, Pv = 15,1 de¤erlerinden de
ΔP = 0,06 x 15,1 = ~ 1 Pa
Q noktas›nda 90° keskin dirsek kabulü ile Ek 2’den;
H/W = 250/250 = 1,0; W1/W = 400/250=1,6
H›z = 0,25 / (0,25 x 0,25) = 4 m/s; Pv = 9,6 Pa de¤erleri ile ve Re
say›s› düzeltilmesi ihmal edilerek okunan C = 0,9 de¤erinden;
ΔP = 0,9 x 9,6 = ~ 9 Pa
Üretici firma katalo¤undan 400 x 250 mm. menfez için bas›nç kayb›
32 Pa okunur ve bu de¤er de Tablo 1.32’ye ifllenir.
Buna göre bu bölümde toplam bas›nç kayb›:
ΔP = 32 + 9 + 1 + 6 = 48 Pa bulunur.
Öte yandan bafllang›çtan bu kolun sonuna kadar olan kay›plar›n toplam›
ise 355 Pa bulunur.
Bu durumda A1M kanal kolu bas›nç kayb› 367 Pa iken, A1Q kolu
355 Pa de¤eri ile 12 Pa daha düflük kayba sahiptir.
Bu fark s›n›r içinde kald›¤›nda kabul edilebilir ve iyi bir tasar›m oldu¤
u sonucuna var›labilir. Kald› ki kollar üzerinde bulunan ayar
damperleri ile bu fark giderilebilir.
2.12. NS Bölümü:
A1’den N’e kadar olan kay›p toplam› 286 Pa de¤erindedir.
Bu de¤er Tablo 1.32’ye ifllenir. Bu son bölüm için de yukar›dakilere
benzer bir hesap yap›lacakt›r.
NR sürtünme kayb› = 3 x 0,95 = ~ 3 Pa
45° girifl pahl› dik kol ayr›lma için;
Vc = 5,6 m/s idi.
Vb = 0,5 / (0,4 x 0,25) = 5,0 m/s buradan
Vb / Vc = 0,89 = ~ 1
Qb / Qc = 500/1000 = 0,5 Ek 2’den C = 0,74 okunur.
Pv = 18,9 Pa (5,6 m/s için) olup,
Dinamik kay›p = 0,74 x 18,9 = 14 Pa
Ayar damperi kayb› di¤er koldakine eflit olup, kay›p = 1 Pa’d›r. RS
aras› PQ bölümü ile ayn› olup, buras› için olan de¤erler aynen girilebilir.
Sonuç olarak bu bölümdeki toplam kay›p,
ΔPt = 32 + 9 + 1 + 6 + 1 + 14 + 3 = 66 Pa
A1S kolundaki toplam kay›p 286 + 66 = 352 Pa bulunur.
Bu de¤erde en yüksek kay›ba sahip koldan 15 Pa daha düflük kay›-
ba sahiptir. Bu kay›p kol üzerinde bulunan damperle ayarlanabilir.
Böylece besleme kanallar›n›n efl sürtünme yöntemine göre boyutland›
r›lmas› ve bas›nç kay›plar›n›n hesab› tamamlanm›fl olmaktad›r.
3- Egzoz Kanallar›
Egzoz kanallar› ile ilgili hesaplar Tablo 1.33’da verilmifltir.
3.1 Egzoz Havas› Plenumu:
Burada ›s› geri kazanma ünitesi kayb›, üretici firma kataloglar›ndan,
75 Pa olarak belirlenmifltir. Bu de¤er 1. sat›ra yaz›lm›flt›r. Plenumdaki
ikinci kay›p fan›n plenuma serbest üflemesinden kaynaklan›r.
Bununla ilgili kay›p katsay›s›, Ek 2’den C = 1,5 olarak okunur. Fan
ç›k›fl›ndaki h›zla ilgili h›z bas›nc› (dinamik bas›nç) fan katalo¤undan
40 Pa okunmufltur.
Buna göre fan dinamik kayb›; ΔP = 1,5 x 40 = 60 Pa bulunur.
Bu de¤er 2. sat›ra ifllenir.
3.2 Fan Girifl Kutusu:
Fan girifl kutusu için kay›p katsay›s› C = 1,0 olarak verilmifltir. Kutu
giriflindeki h›z ise;
V = 4 / (0,6 x 1,16) = 5,8 m/s ve
H›z bas›nc› Pv = 20,3 Pa olup,
Kay›p: ΔP = 1,0 x 20,3 = ~ 20 Pa
Bu de¤erde 3. sat›ra girilmifltir.
3.3 YT Kolu ve Fan Bas›nc›:
Fan giriflindeki ana kanalda h›z 8 m/s ve buradan özgül sürtünme
kayb› 0,7 Pa/m seçilerek daha önce besleme kanallar› için anlat›lana
benzer bir hesap ile egzoz kanallar› boyutlar› ve bas›nç kayb› bulunabilir.
De¤erler Tablo 1.33’da gösterilmifltir. Burada hesap detaylar›
anlat›lmayacakt›r.
Egzoz kanal› için efl sürtünme kayb› 0,7 Pa/m olarak besleme
kanallar›na göre daha düflük seçilmifl, böylece iflletme
maliyetlerinin düflük olmas› amaçlanm›flt›r. Buna karfl›l›k kanal
boyutlar› biraz daha büyük olmaktad›r. TA1 kolunda toplam
bas›nç kayb› 265 Pa bulunmufltur. Egzoz fan› buna göre
seçilecektir.

Tablo 1.33. ÖRNEK HESAP TABLOSU

3.4 WX Bölümü:
WX bölümündeki bas›nç düflümünün WT kolundan çok daha az
olaca¤› ve 12 Pa de¤eri ile s›n›rl› kalmayaca¤› hemen görülmektedir.
Bu bas›nç düflümünü damperle dengelemek yerine “DE⁄‹fiT‹-
R‹LM‹fi Efi SÜRTÜNME YÖNTEM‹” uyar›nca bu bölüm için özgül
sürtünme kayb› daha fazla seçilebilir.
Bu amaçla bu kolda h›z = 8 m/s ve özgül bas›nç kayb› = 1,7 Pa/m
seçilmifltir. Bu kanal içi sese karfl› izole edilmifltir. Yine Tablo
1.33’da verilen hesaplara göre bu durumda WX bölümünde,
Sürtünme bas›nç kayb› = 20 Pa
45° aç›l› kol birleflme kayb› = -11 Pa
(Statik bas›nç kazanc›)
Giriflte keskin kesit daralma = 9 Pa
Menfez kayb› —= — 2—0 —Pa—
Toplam = 38 Pa
WT kolundaki 95 Pa düflüme karfl›l›k WX bölümünde 38 Pa bas›nç
düflümü olmaktad›r. Aradaki 95 – 38 = 57 Pa ayar damperiyle düflürülecektir.
Buna göre damperin kay›p katsay›s›,
C = ΔPt / Pv = 57/30,4 = 1,88 olmal›d›r.
Ek 2’den damperin set de¤erinin 23° mertebesinde olmas› gerekti¤i
anlafl›lmaktad›r. Koldaki damper bu de¤ere ayarlan›rsa her iki koldaki
bas›nç düflümleri eflitlenecektir.
1.18.3. Endüstriyel Egzoz Sistemleri Kanal Dizayn›
Buhar, gaz ve duman tafl›yan egzoz sistemlerinin dizayn› için efl sürtünme,
statik geri kazanma veya T-metodu kullan›labilir. Özellikle
toz tafl›yan egzoz sistemlerinin dizayn›nda ise tozlar› tafl›maya yeterli
h›zlardan hareketle sabit h›z yöntemi kullan›l›r. Çeflitli kirletici
maddelerin tafl›n›m› için tavsiye edilen h›zlar 1999 ASHRAE Application
Handbook’ta verilmifltir.
Endüstriyel egzoz sistemlerinin dizayn›nda iki bas›nç dengeleme
yöntemi kullan›labilir. Birincisinde damperler gibi dengeleme elemanlar›
kullan›l›r. Ancak tozlar›n bu damperlerde toplanma olas›l›-
¤› nedeniyle bu yöntem uygun de¤ildir. Özellikle patlay›c›, radyoaktif
ve zehirli maddelerin tafl›nmas›nda bu uygulama tamamen yasakt›
r. ‹kinci yöntem ise kanal boyutlar›n›n ayarlanmas› ile sistemin
dengelenmesidir ki bu tercih edilmelidir.
Toz içeren havan›n tafl›nmas›nda genifl dirsekler kullan›lmal›d›r. r/D
oran› 1,5 de¤erinden küçük olan dirseklerin ömrü k›sa olur. Redüksiyon
veya genifllemelerde ise 30° aç› tercih edilmelidir.
Örnek;
Endüstriyel toz toplama ve egzoz sistemi ile iliflkili olarak fiekil
1.34’deki sistemin hesab› örnek olarak verilecektir. Sistemde bas›nç
dengelenmesi kanal boyutlar› ve ak›fl h›zlar› ayarlanarak yap›lacakt›
r. fiekil 1.34’de görülen sistem flematik olarak, fiekil 1.35’de veril-

mifltir. Burada sistem bölümleri ve elemanlar numaralanarak gösterilmifltir.
1 numaral› kanal bölümünde tarif edilen minimum h›z 20 m/s de¤erindedir.
2,3,4 ve 5 numaral› kanal bölümlerinde ise minimum h›z
23 m/s olmal›d›r. Kanallar standart galvanizli çelik yuvarlak kanal
olup, ISO Standartlar›na göre yuvarlak kanal çap de¤erleri Tablo
1.1’de verilmifltir. Çap olarak bu tablodaki de¤erlerden biri seçilecektir.
Yap› tek katl› olup, rüzgâr hesap h›z› 9 m/s de¤erindedir. 7 numaral›
baca k›sm›nda, h›z rüzgâr h›z›n›n 1,5 misli olmal›d›r. Ayr›ca baca
çat›dan 4,9 m. yüksekte olmal›d›r. Bacan›n üzerinde flapka olmal›-
d›r. (Bak›n›z Ek 2.)
Çözüm:
Toz toplamadan önceki kanal parçalar›nda h›zlar ve kanal boyutlar›
Tablo 1.36’da özetlenmifltir. Burada fiekil 1.22’daki sürtünme diyagram›
ndan yararlan›lm›flt›r.
1 ve 4 numaral› kanallar›n birleflme noktas›na kadar olan iki kanal
kolunda (1 no.lu kol ve 3 veya 2 + 4 no.lu kollar) bas›nç düflümlerinin
ayn› olmas› gerekir. Bu amaçla her iki koldaki toplam bas›nç
düflümleri hesapland›¤›nda arada fark görülmektedir. Bas›nc›n dengelenmesi
için 1 no.lu kol çap› de¤ifltirilerek denemeler yap›lm›flt›r.
Hesap sonuçlar› Tablo 1.37’dedir.
Deneme 2’de 1 no.lu kolda çap, bir standart çap küçültülmüfltür.
Bu durumda fark 88 Pa de¤erine düfler. En uygun çap budur.
E¤er bir çap daha düflülürse 3. denemede görüldü¤ü gibi direnç

çok artar. 1 no.lu kolun kanal çap› 200 mm. seçilecektir.Bu
durumda, direncin 88 Pa daha düflük olmas›na ba¤l› olarak bu
kolda debi artacakt›r. Deneme yan›lma yöntemi ile hesap
yap›larak, bu durumda yeni debinin 860 L/s olaca¤›
gösterilebilir.
Tablo 1.38’de kanal sistemindeki seçilen çap de¤erleri ve hesaplanan
bas›nç kay›plar› özetlenmifltir. Kollektörden sonraki 6 no.lu kanal
çap› olarak fan girifl a¤z› çap›na uyan 355 mm. seçilmifl, 7 no.lu
baca parças›nda ise H›z = 9 x 1,5 = 13,5 m/s al›nm›flt›r.
Ba¤lant› parçalar›ndaki dinamik kay›plar›n hesap özeti ise Tablo
1.39’da görülebilir. Sistemdeki bas›nç kay›plar› toplam› 1992 Pa
olup, bu de¤er fan toplam bas›nc›na eflit olmal›d›r.
1.18.4. Statik Geri Kazanma Yöntemi
Statik geri kazanma yönteminin amac› her kanal kol ayr›lma noktas›
ç›k›fl›nda statik bas›nc› ayn› tutmakt›r.
Bunun için daha önce verilen (1) denklemi düzenlenirse ve yükseklik
etkisi ihmal edilirse,
P1 – P2 = ΔP – [ ρ .V1
2 /2 – ρ.V2
2 /2] (7)
elde edilir. Statik geri kazanma yönteminin tarifinden 1 ve 2 noktalar›
ndaki statik bas›nc›n ayn› olmas› gerekmektedir.
Buna göre:
ΔP = ρ.V1
2 /2 – ρ.V2
2 /2 (8)
ifadesi elde edilir. Burada ΔP, 1 no.lu ayr›m noktas› giriflinden, 2
no.lu ayr›m noktas› girifline kadar olan toplam bas›nç kay›plar›n›
göstermektedir. Bu kay›plar›n, 1 ve 2 noktalar›ndaki h›z bas›nçlar›
aras›ndaki farkla karfl›lanmas› gerekmektedir. Dolay›s› ile fandan
ç›k›fl a¤›zlar›na do¤ru ilerledikçe bu yöntemde h›zlar düflecektir. 1
ve 2 noktas› aras›ndaki ΔP bas›nç kayb› V2 h›z›na ba¤l› oldu¤undan
(8) no’lu denklemin çözümü deneme yan›lma ile gerçeklefltirilebilir.
Öncelikle V2 h›z› tahmin edilecek, sonra bu h›zla 1-2 aras›
kanal boyutland›r›larak ve bas›nç kay›plar› hesaplanarak (8) denkleminde
yerine konulacakt›r. Denklemin sa¤lanmamas› halinde yeni
V2 tahmini ile yeniden deneme hesab› yap›lacakt›r.
Denklemin sa¤lanmas› halinde bu bölüm boyutland›r›lm›fl ve bas›nç
kay›plar› belirlenmifl olur ve bir sonraki bölüme geçilir.
Sistemin hesab›na fan ç›k›fl›ndaki ana kanalla bafllan›r. Bu bölüm
için maksimum bir h›z seçilir. fiekil 1.22’deki taral› alan bu amaçla
kullan›labilir. ‹lk ana kanal seçilen h›za göre boyutland›r›l›p bas›nç
kay›plar› hesapland›ktan sonra di¤er bölümler hep yukar›da sözü
edildi¤i gibi iteratif bir yöntemle hesaplan›r. Bu nedenle statik geri
kazanma yöntemi daha çok bilgisayar ile hesap yapmak için uygundur.
Bu yöntemin elle hesap yaparak uygulanmas› zor ve zaman al›-
c›d›r. Burada yöntemin uygulan›fl›n›n anlafl›lmas› aç›s›ndan basit ör-

nek bir çözüm üzerinde durulacakt›r.
Örnek:
fiekil 1.40’da yüksek bas›nçta bir kanal sistemi görülmektedir. Yuvarlak
kesitli Spiro haz›r kanallardan ve Spiro haz›r ba¤lant› elemanlar›
ndan oluflan sistemde V.A.V. kutular› kullan›lm›flt›r.
Sistemin simetrik olmas› gözönüne al›narak sadece bir taraf hesaplanacakt›
r. Yap›lan hesaplar Tablo 1.41’de verilmifltir. Kanal sisteminin
bafllang›c›nda mümkün oldu¤u kadar yüksek bir h›z seçilecek ve öncelikle
en fazla direncin oldu¤u C-S hatt› hesaplanacakt›r.
1. Plenum
Kanal sistemi boyutland›r›lmadan önce plenumdaki kay›plar hesaplanmal›
d›r. Fan üreticisi kataloglar›ndan, fan ç›k›fl a¤z› 1100 x 810
mm. ve ç›k›fl h›z› 11 m/s olarak belirlenmifltir. Ç›k›flta bulunan B dirse¤
inde yarat›lan “Sistem Etkisi” fiekil 1.26 yard›m› ile hesaplanabilir.
Eflde¤er çap = 1065 mm. olup, Burada,
Düz kanal uzunlu¤u x 100
Etkin kanal yüzdesi = ————————————
(H›z/5 (en az 2,5) x Eflde¤er Çap)
(660 x 100)
= ————— = %24,8 = ~ %25
(2,5 x 1065)
Üfleme alan› oran› = 0,6
de¤erleri ile, Tablo 1.25 B’den sistem etki e¤risi olarak R-S bulunur.
Bu de¤erle ve 11 m/s h›z de¤eri ile fiekil 1.26’dan sistem etkisi
(veya bas›nç kayb› 72 Pa) bulunur. Bu de¤er Tablo 1.41’de 1. sat›
ra ifllenir.
B noktas›ndaki dirsek için kay›p katsay›s› C = 0,15 olup, (R/W =
1,5 ve H/W = 1100/810 = 1,36 de¤erleri ile), dinamik bas›nç, Pv =
76 Pa (11 m/s h›z için) de¤eri ile kay›p,
ΔP = 0,15 x 76 = 11,4 = ~ 11 Pa bulunur.
Bu de¤erler 2. sat›ra ifllenir.
2. CF Bölümü
Bu yuvarlak kanal sistemi için kullan›lacak kanal çaplar› standart
olup, Tablo 1.1’de verilmifltir. 10.000 L/s debi tafl›yan ana kanal için
fiekil 1.22 yard›m› ile,
Çap = ø 900 mm, H›z = 16 m/s, Özgül kay›p = 2,4 Pa/m
seçilmifltir.
Bu bölümde, sürtünme kayb›
= 27 x 2,4 = 64,8 = ~ 65 Pa
C noktas›ndaki geçifl için,
C = 0,05 (A1/A = 1,4; θ = 20°; Ek 2)
H›z = 16 m/s; H›z bas›nc› = 154 Pa
Bas›nç kayb› = 0,05 x 154 = ~ 8 Pa
D noktas›ndaki ses yutucuda bas›nç kayb› = 65 Pa (Katalogdan)
E noktas›ndaki haz›r dirsek için,
(BFU 90° – 900, Debi = 10.000 L/s)
Bas›nç kayb› = 30 Pa
CF bölümündeki toplam bas›nç kayb›
= 65 + 8 + 65 + 30 = 168 Pa.
3. FH Bölümü
Bu bölümün bafllang›c› F’deki pantalon ayr›lman›n girifli, sonu ise
H’daki kol ayr›lman›n giriflidir.
Bölge bafllang›c›nda,
ø 900, V1 = 16 m/s, PV1 = 154 Pa de¤erindedir.
Bölge boyunca, ø 800, V2 = 10 m/s, PV2 = 60 Pa de¤erindedir.
(Bölge boyundaki çap ve h›z de¤eri deneme yan›lma yöntemi ile
bulunmufltur. Burada denemeler verilmeyecek, sonunda bulunan en
uygun standart çap de¤eri ve h›z verilecektir.)
Kullan›labilecek statik bas›nç geri kazan›m›,
PV1 – PV2 = 154 – 60 = 94 Pa
Bu de¤erler 7. ve daha sonraki sat›rlarda uygun kolonlara ifllendikten
sonra bas›nç kay›plar› s›ra ile hesaplan›r.
FH boyunca sürtünme kayb›,
ø 800 mm, H›z = 10 m/s, Debi = 5000 L/s, Özgül kay›p = 1,1 Pa/m
ΔPs = 1,1 x 16 = ~ 18 PaC noktas›ndaki geçifl için,
C = 0,05 (A1/A = 1,4; θ = 20°; Ek 2)
H›z = 16 m/s; H›z bas›nc› = 154 Pa
Bas›nç kayb› = 0,05 x 154 = ~ 8 Pa
D noktas›ndaki ses yutucuda bas›nç kayb› = 65 Pa (Katalogdan)
E noktas›ndaki haz›r dirsek için,
(BFU 90° – 900, Debi = 10.000 L/s)
Bas›nç kayb› = 30 Pa
CF bölümündeki toplam bas›nç kayb›
= 65 + 8 + 65 + 30 = 168 Pa.
3. FH Bölümü
Bu bölümün bafllang›c› F’deki pantalon ayr›lman›n girifli, sonu ise
H’daki kol ayr›lman›n giriflidir.
Bölge bafllang›c›nda,
ø 900, V1 = 16 m/s, PV1 = 154 Pa de¤erindedir.
Bölge boyunca, ø 800, V2 = 10 m/s, PV2 = 60 Pa de¤erindedir.
(Bölge boyundaki çap ve h›z de¤eri deneme yan›lma yöntemi ile
bulunmufltur. Burada denemeler verilmeyecek, sonunda bulunan en
uygun standart çap de¤eri ve h›z verilecektir.)
Kullan›labilecek statik bas›nç geri kazan›m›,
PV1 – PV2 = 154 – 60 = 94 Pa
Bu de¤erler 7. ve daha sonraki sat›rlarda uygun kolonlara ifllendikten
sonra bas›nç kay›plar› s›ra ile hesaplan›r.
FH boyunca sürtünme kayb›,
ø 800 mm, H›z = 10 m/s, Debi = 5000 L/s, Özgül kay›p = 1,1 Pa/m

F noktas›nda 45° aç›l› pantalon parça,
C = 0,37 (Ek 2’den V1b /Vc = 10/16 = 0,625)
ΔP = 0,37 x 154 = ~ 57 Pa
F noktas›nda 45° aç›l› haz›r dirsek
(BFU 45° – 800, Debi = 500 L/s) Bas›nç kayb› = 8 Pa
G noktas›nda 90° haz›r dirsek
(BFU 90° – 800, Debi = 500 L/s) ΔP = 14 Pa
Bu bölümdeki toplam kay›p = 96 Pa olup, yaklafl›k olarak 94 Pa
kazanç de¤erine eflittir.
Buna göre çap seçimi uygundur.
4- HO Bölümü
Bölge bafllang›c› H’daki kol ayr›lman›n girifli, sonu ise O’daki kol
ayr›lman›n giriflidir.
Bölge bafllang›c›nda
ø 800 mm, V1 = 10 m/s, PV1 = 60 Pa
Bölge boyunca ø 710 mm, V2 = 6 m/s, PV2 = 21,7 Pa
PV1 – PV2 = 38,3 Pa
Sürtünme kayb›, özgül kay›p = 0,48 Pa/m,
ΔPs = 12 x 0,48 = ~ 5 Pa
H noktas›nda kol ayr›lma (Ek 2. Vb / Vc = 0,6, q = 45°)
C = 0,51, ΔP = 0,51 x 60 = ~ 31 Pa
H noktas›nda damper (Ek 2. q = 0)
C = 0,20, ΔP = 0,20 x 21,7 = ~ 4 Pa
N noktas›nda 90° haz›r dirsek

(BFU 90° – 710, Debi = 2500 L/s) ΔP = 5 Pa
Bu bölümdeki toplam kay›p = 45 Pa olup, kazanç de¤eri 38 Pa’a
yaklafl›k eflittir. Çap seçimi uygundur.
5- OP Bölümü
Bölge bafllang›c›nda
ø 710 mm, V1 = 6 m/s, PV1 = 21,7 Pa
Bölge boyunca
ø 710 mm, V2 = 5 m/s, PV2 = 15,1 Pa
PV1 – PV2 = ~ 7 Pa
Sürtünme kayb›,
Özgül kay›p = 0,35 Pa/m, ΔPs = 0,35 x 10 = 4 Pa
O noktas›nda kol ayr›lman›n düz k›sm›, C = 0,01
ΔP = 0,01 x 21,7 = ~ 0 (Kay›p yok)
Toplam kay›p 4 Pa, statik bas›nç kazanc› 7 Pa olup, çap seçimi uygundur.
6- PQ Bölümü
Bölge bafllang›c›nda
ø 710 mm, V1 = 5 m/s, PV1 = 15,1 Pa
Bölge boyunca
ø 630 mm, V2 = 4,5 m/s, PV2 = 12,3 Pa
PV1 – PV2 = ~ 3 Pa
Özgül kay›p = 0,32 Pa/m,
Sürtünme kayb› = 10 x 0,32 = ~ 3 Pa
P noktas›nda kol ayr›lma düz geçifl, C = 0,01,
ΔP = 0,01 x 15,1 = ~ 0
P noktas›nda redüksiyon (RCLU – 710 – 630, 1500 L/s) ΔP = 1 Pa
Toplam kay›p 4 Pa, Statik bas›nç kazanc› 3 Pa olup, çap seçimi uygundur.
7- QR Bölümü
Bölge bafllang›c›nda
ø 630 mm, V1 = 4,5 m/s, PV1 = 12,3 Pa
Bölge boyunca
ø 560 mm, V2 = 4 m/s, PV2 = 9,6 Pa
PV1 – PV2 = ~ 3 Pa
Özgül kay›p = 0,3 Sürtünme kayb› = 10 x 0,3 = Pa
Yukar›dakine benzer flekilde,
P noktas›ndaki kay›plar,
ΔP = 0,01 x 12,3 = ~ 0
ΔP = 1 Pa (Redüksiyon)
Toplam kay›p 4 Pa, Statik bas›nç kazanc› 3 Pa olup, çap seçimi uygundur.
8- RS Bölümü
Bölge bafllang›c›nda
ø 560 mm, V1 = 4 m/s, PV1 = 9,6 Pa
Bölge boyunca ø 450 mm, V2 = 3,2 m/s, PV2= 6,2 Pa
PV1 – PV2 = ~ 3,4 Pa
Özgül kay›p = 0,27 Pa/m,
Sürtünme kayb› = 10 x 0,27 = 2,7 Pa
R noktas›nda ΔP = 0,01 x 9,6 = 0,1 Pa
ΔP = 0,7 Pa (Redüksiyon)
S noktas›nda ΔP = 0,15 x 6,2 = 0,9 Pa (45° dirsek)
ΔP = 2 x 0,27 = 0,5 Pa (Esnek kanalda sürtünme)
Toplam kay›p 5 Pa, statik bas›nç kazanc› 3,4 Pa olup, çap seçimi uygundur.
9- V.A.V. Kutusu
Üretici firma katalo¤undan V.A.V. kutusu için gerekli olan bas›nç
140 Pa okunarak ilgili sat›ra ifllenmifltir.
10- Fan Bas›nc›
Statik geri kazanma yönteminin sonucu olarak fan›n karfl›layaca¤›
toplam bas›nç, V.A.V. kutusu, plenum ve kanal sisteminin ilk bölümü
olan CF’deki kay›plar›n toplam›ndan oluflur.
Buna göre; Fan bas›nc› = 83 + 168 + 140 = 391 Pa bulunur.
11- HM Kolu
Bu kol için hesap tekrar edilirse afla¤›daki standart çap de¤erleri bulunabilir.
HI Bölümü: ø 630 mm.
IJ Bölümü: ø 630 mm.
JK Bölümü: ø 560 mm.
KL Bölümü: ø 500 mm.
LM Bölümü: ø 400 mm.
Bu kol için hesaplar verilmemifltir.
1.18.5. Evsel Sistemler Kanal Dizayn›
Evsel cihazlar›n üreticileri paket cihaz (gazl› ›s›t›c› veya klima) ile
beraber bir fan verirler. Ana amaç HVAC cihaz› ile birlikte verilen
fan›n uyumlu çal›flabilece¤i bir kanal sisteminin tasarlanmas›d›r. Bu
amaca ulaflmak için, kanal sistemi öyle tasarlanmal›d›r ki, sistemdeki
ak›fl direnci (statik bas›nç düflümü cinsinden) fan›n cihaz d›fl› statik
bas›nç de¤eriyle istenen hava debisinde uyuflmal›d›r.
Bu kavram fiekil 1.42’de aç›klanmaktad›r. Bu durumda fan 5 mmSS
dirence karfl› çal›fl›rken yaklafl›k 1700 m3/h hava debisi sa¤layabilmektedir.
Bu nedenle, kabul edilebilir bir kanal tasar›m›, debi 1700
m3/h oldu¤unda direnci 5 mmSS olan sistemi temel almal›d›r.
Bas›nç Düflümü Ve Özgül Bas›nç Düflümü
Bas›nç düflümü bir kanal sistemi içerisindeki herhangi iki nokta aras›
nda meydana gelen toplam bas›nç kayb›n› ifade eder. Örne¤in, fiekil
1.42’de gösterilen 91 m uzunlu¤undaki kanalda meydana gelen
bas›nç kayb› 5 mmSS de¤erindedir.
Özgül bas›nç düflümü bir kanal sistemi içerisinde yer alan ve aralar›
nda 1 m mesafe olan iki nokta aras›nda meydana gelen bas›nç kayb›
d›r. Örne¤in, fiekil 1.42’te verilen kanal için özgül bas›nç düflümü
0,055 mmSS/m’dir. Bu de¤er afla¤›daki gibi hesaplan›r:
FR=PD/TEU
FR: Özgül bas›nç düflümü [mmSS/m]
PD: Bas›nç kayb› [mmSS]
TEU: Toplam eflde¤er uzunluk [m]
Özgül bas›nç düflümü bilindi¤ine göre kanal ölçüleri bir sürtünme
tablosu veya hava kanal› cetveli yard›m›yla bulunabilir. Tasar›m özgül
bas›nç düflümü 0,055 mmSS/m ve istenen hava debisi 1700
m3/h oldu¤unda, kanal çap› 380 mm olmal›d›r.
Eflde¤er Uzunluk
Kanallar düz bölümler ve ba¤lant› elemanlar›ndan oluflmaktad›r;
her iki bileflende de bir bas›nç kayb› olmaktad›r. Bu nedenle, bir kanal
sistemindeki toplam bas›nç kayb› düz kanallarda ve her ba¤lant›
noktas›nda meydana gelen bas›nç kay›plar›n›n toplam›d›r.
Bazen bir ba¤lant› eleman›nda meydana gelen bas›nç düflümü, çok
uzun düz bir kanaldaki düflüm ile ayn› mertebede olabilmektedir.

Örne¤in, bir fitting 18 m uzunlu¤undaki düz bir kanalla ayn› de¤erde
bir direnç oluflturabilmektedir. Bu durumda, bu fitting için ‘18 m
eflde¤er uzunlu¤a sahiptir’ denmektedir. Fittingste eflde¤er uzunlu-
¤un kullan›lmas›, bas›nç düflümlerini tan›mlamak için iyi bir yöntemdir.
Çünkü bu flekilde, bu de¤erler kolayl›kla düz kanal parçalar›
n›n uzunluklar›na eklenebilir.
Örne¤in, fiekil 1.42’deki kanal sistemine eflde¤er uzunlu¤u 24 m
olan birkaç ek yap›labilir (fiekil 1.43). Bu durumda, fan performans›
ve hava debisi ayn› kal›rken, kanal uzunlu¤u 24 m artm›flt›r
(TEU=115 m). Kanal daha uzun oldu¤undan, direnç artacakt›r ve
daha büyük bir kanala ihtiyaç olacakt›r. Bu örnekte kanaldaki özgül
bas›nç düflümü,
FR = 5 / 115 = 0,044 mmSS/m
de¤erindedir. Özgül bas›nç düflümü bilindi¤ine göre, kanal ölçüsü
bir sürtünme tablosu ya da hava kanal› cetveli yard›m›yla bulunabilir:
Metal sacdan imal edilecek ve 1.700m3/h debiyi sa¤layacak ve
tasar›m özgül bas›nç düflümü 0,044 mmSS/m olan kanal›n çap› yaklafl›
k 400mm olmal›d›r.
Dönüfl Kanall› Sistemler
Önceki iki örnekte bir dönüfl kanal› yoktu, böylece fan sadece basma
kanal›nda hava hareketini sa¤lamak için kullan›l›yordu. Sisteme kanall›
bir dönüfl hatt› eklendi¤inde (fiekil 1.44), sistem basma kanal› taraf›
nda daha az bir bas›nca sahip olacakt›r, çünkü fan›n sa¤lad›¤› bas›
nç havay› dönüfl kanal›nda hareket ettirmek için de kullan›lacakt›r.
Gerçekte bu sistem öncekilerden farkl› bir sistem de¤ildir. Yaln›zca
30 m’lik bir eflde¤er uzunlu¤a sahip bir dönüfl kanal› eklenmifltir.
Fan performans› ve istenen hava debisi ayn› kal›rken, bu durumda
kanal uzunlu¤u 146 m’ye ç›kmaktad›r. Toplam eflde¤er uzunluk daha
uzun oldu¤undan daha küçük bir direnç söz konusudur ve bu da
daha büyük kanal çap›n› gerektirmektedir. Ölçülendirme hesaplar›
146 m’ye göre yap›ld›¤›nda, tasar›m özgül bas›nç düflümü 0,034
mmSS/m olacakt›r.
FR = 5 / 146 = 0,034 mmSS/m
Özgül bas›nç düflümü bilindi¤ine göre, sistemin iki taraf›na da uygulayabiliriz.
Bu durumda, hava kanal› cetveli metal sacdan imal
edilmifl ve 1700 m3/h debiyi verebilen ve 0,034 mmSS/m tasar›m
özgül bas›nç düflümüne sahip olan kanal›n çap›n›n 430 mm olmas›
gerekti¤ini göstermektedir.
Branflmanlar
Basma kanal›n›n birden fazla üfleme noktas› varsa, dönüfl kanal›n›n
da birden fazla emifl noktas› vard›r. Örne¤in, fiekil 1.45 üç tane üfleme
noktas› ve iki tane emifl noktas› bulunan bir sistemi göstermektedir.
Bu durumda, sistemde birkaç tane eflde¤er uzunluk vard›r.
Temelde, bu sistemin tasar›m›n› bir önceki sistem için uygulanan
yöntemle yapmak mümkündür. Bu durumda, kabul edilebilir bir tasar›
m için en yüksek eflde¤er uzunlu¤a sahip kanalla, yani basma taraf›
nda 115 m ve dönüfl taraf›nda 30 m ile çal›flmal›y›z. Fan en uzak
basma noktas›nda yeterli miktarda hava sa¤layabiliyor ve en uzak
noktas›ndan yeterli miktarda hava çekebiliyorsa, kesinlikle di¤er
noktalardaki ihtiyaçlar› karfl›layacakt›r. Yukar›da gösterildi¤i gibi
hesaplar 146 m uzunluk üzerine yap›l›rsa, tasar›m özgül bas›nç düflümü
0,034 mmSS/m olmaktad›r. Bu oran ana hatlar› ve branflmanlar›
ölçülendirmekte kullan›labilir. Bu de¤eri kullanarak hava kanal›
cetvelinin yard›m›yla kanal ölçüleri bulunabilir (Tablo 1.46).
Tablo 1.46’da verilen kanal ölçüleri mükemmel dengelenmifl bir
sistemi bize garanti etmez. Bütün ölçüler en kötü durumdaki özgül
bas›nç düflümüne göre belirlendi¤inde, en uzun kanallardaki ölçüler
do¤ru olacakt›r, ancak di¤er kanallardaki ölçülendirme biraz cömert
olacakt›r. Bunun sonucunda k›sa kanallarda bir miktar gerekenden
fazla hava üflenmesi/emilmesi meydana gelecektir. Bu durumu düzeltmek
için branflmanlar›n bafl›na dengeleyici damperler monte
edilmelidir. Damperler ayarland›¤›nda her kanal›n toplam eflde¤eruzunlu¤u ayn› olacakt›r ve istenen hava debisini sa¤layacakt›r.

genellikle tafl›y›c› veya kör dikmelerden götürülürler.
Yatay Kanal Uygulamas›
Tavan Alt›na Tespit Etme
Havaland›rma kanallar› köflebent demirinden ask›lar üzerine monte
edilirler ve bu ask›lar vidal› somunlar ile tavana sabitlenirler (fiekil
1.52). Böylece somunlar ile oynanarak kanallar›n asma yüksekli¤i
ayarlanabilir. Vidalar›n tavana sabitlenmesinde zincir veya dübel kullan›
labilir. Küçük ve hafif kanallarda kendi boyunca kayabilen, kendili¤
inden tutan yaylar kullan›labilir. Titreflimle ses tafl›nmas›n› engellemek
için tavana sabitleme esnas›nda ses yutucu elemanlar kulla-

Tablo 1.51. HESAP ÖZET‹

n›labilir. Bu elemanlar metal bir gövde içinde sert plastik muflardan
oluflurlar ve betonlanabilirler veya dübel ile monte edilebilirler.
Kanallar›n düfley duvara yatay montaj› da mümkündür. Bunun için
konsol kullan›l›r.
Yükseltilmifl Döflemede Montaj
Bilgi ifllem vs. gibi özel odalarda yükseltilmifl döfleme gerekli olabilir.
Yükseltilmifl döflemeler ile istenilen noktalarda telefon, elektrik,
bilgisayar gibi hatlar›n ç›k›fllar›n›n al›nabilmesi ve tesisata kolay ulafl›
m imkan› yarat›l›r. Tafl›y›c› tabana döfleme alt konstrüksiyonu yap›
lmas› gerekir. Kaba taban ile döfleme aras›nda boflluk b›rak›l›r ve
kanallar›n buradan geçmesi sa¤lan›r. Kald›r›labilen taban plakalar›
ile hatlara ve kanallara kolayca ulafl›l›r. fiekil 1.53- 1.55 yükseltilmifl
döflemelerde konstrüktif yap› örneklerini göstermektedir.
Dikey Kanal Uygulamas›
fiaftlarda Montaj
Dikey kanal uygulamalar›nda flaft kullan›m› söz konusu ise, flaftlar
mümkün oldu¤unca s›n›rl› alanda kullan›lmal›d›rlar. Bina çekirde-
¤inin d›fl› (sabit noktalar), en uygun yerlerdir. fiaftlar›n, çekirdeklerin
iç zonlar›na yerlefltirilmeleri genelde yatay da¤›t›mda zorluklar
getirmektedir (fiekil 1.56). fiaftlar kolay ulafl›labilecek yerlerde olmal›
d›rlar. Bu sebepten dolay› sabit noktalar›n geçifl noktalar›ndan
geçilebilecek flaftlar iyi çözümlerdir.

 

fiekil 1.58. 18 KATLI YÜKSEK BÜRO B‹NASININ ÇEK‹RDE⁄‹

kele veya kalas koymaya uygun önlem betonarmede al›nmal›d›r.
fiaftlar kendi bafllar›na yang›n› kesici bölümler olarak görülmeli ve
en az›ndan yang›n engelleyici kap›lar ile donat›lmal›d›rlar. Hava kanallar›
n›n yatay da¤›t›m geçifl noktalar›nda yang›n koruma damperleri
kullan›lmal›d›r.
Bir flaft için gerekli olan alan hesaplan›rken, içinde bulunacak kanallar›
n toplam kesitine ilerde yap›lacak eklemeler için bir miktar
yedek alan ve içeri girip montaj yapmak için yeterli olacak alan ilave
edilir (fiekil 1.59). Yedek alan çok küçük tutulmamal›d›r. Tablo
1.60’da flaftlarda hava kanallar› için yer ihtiyac› verilmifltir.
Su tafl›yan borular› da ayn› flaft içinde hava kanallar› ile beraber
monte etmek mümkündür. Burada dikkat edilmesi gereken husus,
su borular›n›n hava kanallar›n›n önünde ikinci s›rada olmas›n›n engellenmesidir
(fiekil 1.61). Tamir esnas›nda mutlaka zorluklar›n ç›-
kaca¤› unutulmamal›d›r. Daha büyük tesislerde su tafl›yan borular
için s›hhi tesisat flaft› yap›larak su borular› ile hava kanallar›n›n istenmeyen
kesiflmeleri engellenebilir.
fiaft içindeki kanallara ve borulara ulaflmak için kapaklar de¤il, kap›
lar b›rak›lmal›d›r. Bu flaft kap›lar› aç›ld›¤›nda flafttaki kanallara
rahatça ulaflmak mümkün olabilmelidir.
Santral ç›k›fl›nda kanal düzenlemesi fiekil 1.62-1.63’de santral›n
bulundu¤u mekanik odadan ana kanal ç›k›fl›nda uygulamada karfl›-
lafl›lan do¤ru ve yanl›fl çözümler gösterilmifltir. Perde beton nedeniyle niyle
oluflan yanl›fl çözümde ana kanal bir U yapmaktad›r. Bu bas›
nç kay›plar›na ve ses oluflumuna neden oldu¤u gibi yer kayb›
meydana gelmektedir. Perde duvar kayd›r›larak ulafl›lan do¤ru çözümde
ana kanal›n düz ç›kmas› sa¤lanm›flt›r.
1.19. KANAL S‹STEMLER‹NDE EKONOM‹
Bir kanal sisteminde maliyetleri, di¤er sistemlerde oldu¤u gibi ilk
yat›r›m maliyeti ve iflletme maliyeti olarak ikiye ay›rmak mümkündür.
Her iki maliyeti ayn› baza getirip, optimum çözümü elde edebilmek
için sistemin toplam y›ll›k maliyeti tarif edilir. Bu toplam
y›ll›k maliyeti oluflturan kalemler afla¤›daki gibi s›ralanabilir:
1- Y›ll›k Yat›r›m Maliyeti
1.1. ‹lk yat›r›m maliyetlerinin amortisman süresi ve enflasyon oranlar›
na göre belirlenen y›ll›k eflde¤er maliyeti.

fiekil 1.61. HAVA KANALLARINDAN ÖNCE BORU
HATLARININ YANLIfi YERLEfi‹M‹

Y›ll›k eflde¤er maliyet,
M
EM= — olarak hesaplan›r. a ise;
a
(1 – i)n – 1
a = ————— fleklindedir.
i.(1 + i)n
Burada;
M = ‹lk yat›r›m maliyeti
n = Sistemin ömrü
i = Enflasyon oran› (% olarak)
1.2. Faiz maliyeti
1.3. Vergiler
1.4. Sigorta primleri
2- Y›ll›k ‹flletme Maliyeti
2.1. Y›ll›k Enerji Maliyeti
2.2. Y›ll›k Bak›m Maliyeti
2.3. Y›ll›k ‹flletme Maliyeti
Yukar›da say›lan kalemlerden oluflan y›ll›k maliyet hesaplar›nda,
Türkiye’nin yüksek faiz oranlar› dolay›s› ile özel flartlar› söz konusudur.
Yat›r›m maliyetinin her y›la düflen pay›n› belirleyen yat›r›m
geri dönüfl faktörü, (a) 1 de¤erine yak›nd›r ve ilk yat›r›m›n tamam›
maliyet hesaplar›nda eflde¤er y›ll›k maliyete girer. Sonuç olarak
Türkiye flartlar›nda ilk yat›r›m maliyeti en önemli kalemdir. Bunun
yan›nda ikinci önemli kalem y›ll›k enerji maliyetidir. Bu durumda
yat›r›m›n optimizasyon çal›flmalar› göreceli olarak basittir. Sadece
kanal sisteminin ilk toplam yat›r›m maliyeti ile sistemin y›ll›k enerji
maliyetinin toplam›n› minimize etmek yeterlidir.
1.19.1. Optimizasyon
Prensip olarak kanal sisteminin kesiti ne kadar küçük tutulursa kanal
yat›r›m maliyeti azal›r. Buna karfl›l›k y›ll›k enerji tüketimi artar,
fan yat›r›m maliyeti artar. Bunlar ters yönde iflleyen temel parametrelerdir.
Bunun d›fl›nda maliyete etki eden ikinci derecede parametreler
de bulunmaktad›r. Bunlar üzerinde afla¤›da durulacakt›r.
Bas›nçla enerji tüketim de¤erlerindeki art›fla örnek olarak, sürekli
çal›flan bir sistemde 62 Pa statik bas›nç için her L/s debi bafl›na y›ll›
k enerji maliyetinin 6 sent oldu¤u hesaplanm›flt›r. Buna göre
50.000 L/s debisi olan büyük bir havaland›rma sisteminin sürekli
çal›flma halinde artan her 62 Pa statik bas›nç için y›ll›k enerji maliyeti
3000 $ artacakt›r.
Bu çerçeve içinde kanal dizayn›nda klasik yöntemler yerine, T- yöntemi
gibi optimizasyona dayal› yöntemlere gidilmesinde büyük yarar
bulunmaktad›r. Türkiye’nin de¤iflen ekonomik koflullar› karfl›-
s›nda, kanal tasar›m›nda ilk yat›r›m maliyetlerini azalt›c› yönde hareket
edilmelidir. Ses limitlerini aflmayacak flekilde mümkün oldu-
¤u kadar yüksek h›zlara ç›kmak ve yuvarlak kanallar kullanmak temel
öneriler olmaktad›r.
1.19.2. ‹lk Yat›r›m Maliyetine Etki Eden Ana Faktörler
Yat›r›m maliyetini azaltmak için uygulamada denenmifl pratik öneriler
afla¤›daki gibi say›labilir:
1- Mümkün oldu¤u kadar az say›da fittings kullan›n.
2- Hava kaçaklar›n› önleyin. Bu amaçla haz›r kanallar kullanmayI tercih edin
.

3- Yuvarlak kanallar kullan›n.
4- Dikdörtgen kanal kullan›yorsan›z, kenar oran›n› 1’e yak›n tutmaya
çal›fl›n.
Bu yaklafl›mla, yat›r›m maliyetlerine etki eden önemli parametreler
afla¤›da s›ra ile incelenecektir.
1.19.2.1. Kanal Kenar Oran›
Kanallar›n yuvarlak veya dikdörtgen olmas› ve dikdörtgen kanallarda
bir kenar uzunlu¤unun di¤erine oran› olan kenar oran› de¤erinin
de¤iflmesi gerek ilk yat›r›m maliyetlerini, gerekse enerji maliyetlerini
önemli ölçüde art›r›r. Tablo 1.64’de farkl› kenar oranlar›na sahip

sahip
dikdörtgen ve yuvarlak düz kanal için hesaplanan a¤›rl›k de¤erleri
verilmifltir. Bu karfl›laflt›rmada söz konusu farkl› boyuttaki kanallar›
n ayn› debiyi ayn› sürtünme kayb› ile tafl›mas› esas al›nm›flt›
r. Buradan aç›kça görülmektedir ki artan kenar oranlar› birim kanal
uzunlu¤undaki a¤›rl›¤› önemli ölçüde art›rmaktad›r. Hiç kuflkusuz
artan kanal a¤›rl›¤› ile birlikte kanal›n yat›r›m maliyeti ve iflçilik
maliyeti de artacakt›r. Ancak fittingsle birlikte farkl› kanal sistemleri
kullan›ld›¤›nda, yat›r›m maliyeti kullan›lan malzemeye göre
ve seçilen kanal tipine göre de¤iflir. Genel bir fikir vermesi aç›-
s›ndan SMACNA’ya göre kenar oran› ile göreceli yat›r›m maliyeti
de¤iflimi fiekil 1.65’de verilmifltir.
1.19.2.2. Bas›nç S›n›fland›r›lmas›
SMACNA yay›nlar›nda kanal tasar›mc›s›n›n kanalda geçerli bas›nç
de¤erlerini vermesi gerekti¤i vurgulan›r. Kanal sistemi üzerinde geçerli
çal›flma bas›nç grubu verilmelidir. Böylece et kal›nl›klar›n› bu
bas›nca göre belirlemek mümkün olacakt›r. Bununla kanal maliyetleri
azalt›labilir.
Kanal maliyeti yerel iflçilik fiyatlar›, malzeme fiyatlar›, uygulama
prati¤i, ekipman gibi birçok faktöre ba¤l› oldu¤undan; her durum
için geçerli maliyet verileri sunmak imkâns›zd›r. Bu nedenle göreceli
maliyet kavram› daha çok geçerlidir. En alt bas›nç s›n›f› esas
al›nmak suretiyle Tablo 1.66’de farkl› bas›nç gruplar› için göreceli maliyet oranlar› verilmifltir.

Bu tabloda galvanizli sac ve SMACNA Standartlar›na göre minimum
s›zd›rmazl›k flartlar›n› sa¤layan kanal kalitesi esas al›nm›flt›r.
Bu tablonun de¤erlendirilmesi tasar›mc›ya bas›nc›n etkisini takdir
etme imkân› verecektir. Dikdörtgen kesitli kanallarda sa¤lanmas›
gerekli et kal›nl›klar› da verilmifltir.
Yuvarlak kanallarda do¤al formundan dolay› bas›nca dayan›m çok
iyidir. Ayr›ca spiral yuvarlak kanallarda helisel kenet noktas›nda 4
katl› yap› ilave bir mukavemet getirmektedir.
Böylece çok rijit bir sistem elde edilmektedir. fiekil 1.67’de görülen
grafik spiral yuvarlak kanallar›n göçmeden dayanabilecekleri max.
negatif bas›nç de¤erlerini ve et kal›nl›klar›n› göstermektedir.
fiekil 1.68’de ise ayn› kanallar›n dayanabilece¤i pozitif bas›nç de-
¤erleri verilmifltir. Do¤al olarak pozitif bas›nca dayan›m çok daha
fazlad›r.
1.19.2.3. Fittings Maliyetleri
‹lgili bölümde çeflitli fittingsin kay›p katsay›lar› verilmifltir. Tasar›
mc› buradan en uygun fittingsi seçebilir. Ancak en küçük kay›p
katsay›s›n› veren fitting en pahal› olan› olabilir. Yüksek kenar oran-

l› bir fitting yapmak, kare bir fittingden biraz daha pahal› fakat yuvarlak
fitting yapmaktan daha ucuzdur.
Ancak daha önce tart›fl›lan konular burada da geçerlidir. Bugün için
fittings otomatik ekipmanla fabrikada üretilmekte ve iflçilik minimuma
düflürülebilmektedir. Elle üretimde ise iflçilik maliyeti, ayn›
kesitli ve ayn› uzunlukta düz kanal maliyetinin 4-8 misli olabilmektedir.
E¤er yönlendirici kanallar kullan›l›rsa bu oran çok daha büyük
olacakt›r.
1.20. YUVARLAK KANALLAR TES‹S VE YATIRIM
MAL‹YET‹ KARfiILAfiTIRMASI
Yuvarlak kanallar›n tesis maliyetleri önemli ölçüde daha düflüktür.
Yuvarlak kanallar› bir kifli tesis edebilir. Halbuki eflde¤er bir dikdörtgen
kanal için en az iki kifli gereklidir. Ayr›ca yuvarlak kanallar›
n tesis standartlar› çok daha az malzeme kullan›m›n› gerektirir.

Yuvarlak kanallar›n daha ucuz olmas›n›n nedenleri afla¤›da s›ralanm›flt›r:
1- Yuvarlak kanallar s›n›rl› say›da standardize edilmifl elemanlardan
ve belirli say›da standart boyuttan oluflur.
2- Kanallar›n ve ba¤lant› elemanlar›n›n üretimi tamamen otomatik
ve seri olarak sistematik bir flekilde yap›lmaktad›r. Endüstriyel
kalite kontrolu mümkündür.
3- Yuvarlak kanallar›n tesis zaman›, benzer bir dikdörtgen kanal›n
yaklafl›k üçte biri kadar olabilmektedir.
4- ‹zolasyon malzemesinin maliyetleri daha düflüktür. Çünkü;
a) Uygulanmas› ve ulafl›m› daha kolayd›r.
b) Daha küçük çevre uzunlu¤u dolay›s› ile daha az izolasyon

malzemesi kullan›l›r. Örne¤in; ø 500 mm. yuvarlak kanal›n
çevresi, 400 x 400 mm. dikdörtgen kanaldan %13 daha azd›r.
‹zolasyon için bu oranda az malzeme kullan›l›r.
c) Gerek yang›ndan koruma için ve gerekse ›s›l izolasyon için
yuvarlak kanallarda daha ince izolasyon kullan›labilir. fiekil
1.71 ve Tablo 1.72’de kanallar›n d›fltan yang›na karfl› izolasyon
de¤erleri ve karfl›laflt›r›lmalar› verilmifltir.

5- Gerekli kanal mesnet ve ask›lar›n›n say›s› ve boyutlar› yuvarlak
kanallarda daha azd›r. Ask›lar aras› mesafe dikdörtgen kanalda
2,5 m. iken bu de¤er yuvarlak kanalda 3 m. de¤erine ç›kar. Böylece
bu malzemeden %20 tasarruf söz konusudur.
Ayn› eflde¤er kesitli dikdörtgen kanala göre yuvarlak kanallar›n maliyeti
(tafl›ma, paketleme ve fire vs. dahil olmak üzere) fiekil
1.73’dan 1.78’e görüldü¤ü gibi daha düflüktür. Buradaki hesaplarda
uluslararas› maliyetler dikkate al›nmakla birlikte Türkiye aç›s›ndan
göreceli durumun çok farkl› olmayaca¤› aç›kt›r. fiekil 1.73’de göreceli
hesap için esas olarak tek yuvarlak kanal ele al›nm›fl ve di¤er alternatifler
bununla karfl›laflt›r›lm›flt›r. fiekil 1.75’den 1.78’e kadar
ise, fiekil 1.74’de verilen dikdörtgen kesitli örnek bir kanal sisteminin
çeflitli alternatif yuvarlak kanallarla maliyet aç›s›ndan karfl›laflt›-
r›lmas› yap›lm›fl ve her bir alternatifteki bas›nç düflümleri verilmifltir
fiekil 1.79 ve 1.80’de ise ayn› büyük salona birkaç menfezden hava
beslenen iki eflde¤er kanal sistemi verilmifltir. fiekil 1.79’da dikdörtgen
kesitli kanallarla çözüm ve fiekil 1.80’de yuvarlak kanallarla çözüm
görülmektedir. Buna göre flekillerin alt›nda verilen tabloda toplam
yat›r›m maliyetinin yuvarlak kanallarda yaklafl›k yar› yar›ya oldu¤
u ve toplam bas›nç düflümünün de daha az oldu¤u görülmektedir.
1.20.1. Yer ‹htiyac›
Kanal boyutlar› hesab›nda en k›s›tlay›c› faktörlerden biri mimari
koflullard›r. Mimari koflullar nedeni ile dikdörtgen kesitli ve kenar
oran› yüksek kanallar kullanmak zorunda kal›nabilir. Ancak öne sürüldü¤
ünün aksine yuvarlak kanallar, bütün faktörler gözönüne

al›nd›¤›nda, birçok durumda dikdörtgen kanallardan daha fazla yer
kaplamazlar.
Birçok dikdörtgen kesitli kanal birleflimi için 4 civatal› flanfll› ba¤-
lant› sistemi uygulan›r ki, bu sistem kanal boyutlar›na fiekil 1.82’de
görüldü¤ü gibi 40-80 mm. ilave getirir.
Ayr›ca bu kaymal› ba¤lant› çubuklar› kanal bütün geniflli¤ini kapsad›¤›
ndan, kanal›n her iki taraf›nda ayn› boyutta bir bofllu¤a gereksinim
duyulur. E¤er fiekil 1.83’de görüldü¤ü gibi koridor üstünde asma
tavan içi gibi k›s›tl› hacimler söz konusu ise, kanallara sadece
bir taraftan yaklaflmak mümkündür ki, bu içe bakan ba¤lant›lar için
önemli problemler yarat›r. Bu sadece iflçilik maliyetini art›rmaz, ayn›
zamanda kanal›n hava s›zd›rmazl›¤›n› da etkiler.
1.20.2. Bas›nç Düflümü
Yuvarlak kanallardaki bas›nç düflümü, hacimsel olarak eflde¤er dikdörtgen
kesitli kanala göre önemli ölçüde daha azd›r. Bas›nç düflümündeki
bu azalma, yuvarlak kanallardaki ak›m çizgilerinin uygunlu¤
una, ba¤lant› elemanlar› ile kanal›n uyumlu birleflmesine, hava
s›zd›rmaz karakterine ve kanal ve fittingsin düzgün ifllenmifl yüzeylerine
ba¤l›d›r. Bas›nç düflümündeki bu azalma, daha verimli veya
küçük fan seçimine imkân tan›d›¤› gibi iflletme ve enerji giderlerinde
düflme yarat›r.
1.20.3. S›zd›rmazl›k
Bir havaland›rma sisteminde s›z›nt›lar›n minimize edilmesinin ve
fan›n üfledi¤i havan›n sadece tasarlanan ç›k›fllardan istenilen hacimlere
verilmesinin büyük önemi vard›r.
Kaçaklar birleflme noktalar›n›n say›s› ve bu birleflmelerin s›zd›rmazl›
k kalitesi ile iliflkilidir.
1- Her düz kanal parças› tek parça metal sactan oluflur ve en yüksek
s›zd›rmazl›k standart›n› sa¤lar.
2- Yuvarlak kanallar çok daha az say›da s›zma olabilecek kanal birleflim
noktas›na sahiptir. Yuvarlak kanallar›n tipik uzunlu¤u
3-6 m. iken düz dikdörtgen kanallar›n tipik uzunlu¤u 1-1,5 m.
de¤erlerindedir.
1.20.4. Kanallar›n ‹ç Temizli¤i
‹ç hava kalitesinin sa¤lanmas› ile ilgili çal›flmalar göstermifltir ki,
sistemin yetersiz kalmas›nda ve hasta bina sendromunda kanallar›n
temizli¤i büyük önem tafl›maktad›r. Besleme ve dönüfl kanallar›nda
toplanan toz, mantar vs. gibi kirleticilerin hastal›k kavram›na büyük
katk›lar› vard›r. Bu nedenle özellikle besleme kanallar›n›n içinin
temizlenmesi gere¤i, baz› bat› ülkelerinde örne¤in ‹sveç’te bina
yönetmeliklerine dahil edilmifltir. Kanal içi temizli¤i için çeflitli
temizlik yöntemleri ve cihazlar› gelifltirilmifltir. Bu cihazlar›n standart
çaplar› ve uygun geometrisi nedeniyle yuvarlak kanallara uygulanmas›
daha kolay ve daha ucuz olmaktad›r.
1.21. SPIROsafe PATENTL‹ SIZDIRMAZ KANAL
S‹STEMLER‹
SPIROsafe; spiral dikiflli yuvarlak kanallar, fabrikada yerine oturtulmufl
EPDM lasti¤inden mamul çift contal› ba¤lant› elemanlar›
(fittings) ve bunlar›n h›zl› birleflimidir. Çift s›zd›rmazl›k contas› s›k›
ve güvenilir bir birleflme temin eder ve bu birleflme s›cakl›k dalgalanmalar›
ndan etkilenmez.

SPIROsafe 63 mm. çaptan 1500 mm. çapa kadar komple bütün aral›¤›
kapsar.
SPIROsafe B (ve C) s›n›f› s›zd›rmazl›k ve s›k›l›k sa¤lar.
Yüksek kaliteli ve etkin olarak fabrikada oluflturulmufl conta sisteminin
anlam› montaj›n h›zl› ve kolay olmas› demektir.
Konstrüksiyon
SPIROsafe s›zd›rmazl›k contas› homojen lastikten U profil oluflturacak
flekilde dizayn edilmifltir. Lastik conta fittingin sonundaki bir yuvaya
yerlefltirilir ve çelik bir bant ile güvenli bir biçimde tespit edilir.
K›vr›lm›fl uçlu imal edildi¤inde, SPIROsafe 63 mm. den 1500 mm.
ye kadar C s›n›f› s›zd›rmazl›k sa¤lar.
SPIROsafe Prensibi
Çift conta boruya s›k›ca oturur. Fitting kanala tak›ld›¤›nda, U flekilli
conta uçlar› s›k›fl›r. Conta iç elastisitesi nedeniyle pozitif bas›nca
ve fliflme nedeniyle de negatif bas›nca karfl› koyar.
Sistem 3000 Pa de¤erine kadar pozitif bas›nca ve 5000 Pa de¤erine
kadar negatif bas›nca dayan›kl›d›r. ‹ngiliz ve Avrupa standartlar›nda
kanalla fitting aras›nda, çap artt›kça daha büyük tolerans aral›¤› geçerlidir.
Bütün çap de¤erleri için en fazla s›zd›rmazl›¤› temin edebilmek
için Tablo 1.85’de görüldü¤ü gibi artan çaplar için daha a¤›r
lastik contalar kullan›l›r.
SPIROsafe Avantajlar›
• Çabuk ve kolay tesis.
• Gevflek hiçbir yeri olmayan fabrikada oturtulmufl conta.
• Ayarlanabilir. Hiçbir s›zma riski olmaks›z›n ince ayar ve döndürme
yap›labilir.
• Çevre dostu. Solvent içeren herhangi bir ya¤lay›c›ya gereksinmeden
birbirine tak›l›r.
• Her türlü hava flart›nda çal›fl›r.
• -30° ile + 100 °C aras›nda s›cakl›¤a dayan›kl›d›r.
• Herhangi bir tahribat olsa bile çift conta s›zd›rma riskini minimize
eder.
• 3000 Pa de¤erine kadar negatif ve pozitif bas›nca dayan›kl›d›r.
• ‹çten ve d›fltan üretim kontrolu yap›lm›flt›r.
• Estetik tasar›m› nedeniyle özellikle aç›k tesisatta avantajl›d›r.
• S›zd›rmazl›¤› üretici taraf›ndan garanti edilmifltir.

bofla harcanm›fl olacakt›r.
Klima kanallar›nda ise kaçak hava; ayn› zamanda so¤utma ve ›s›tma
enerjisi kayb› anlam›na gelmektedir. Dolay›s› ile klima sistemlerinde
hem fanda, hem de so¤utma (veya ›s›tma) grubunda enerji
bofla harcanmas› söz konusudur. fiartland›r›lan hacimlerden geçen
kanallardaki s›zma, yine iklimlendirilen hacme olaca¤›ndan, bir
kay›p oluflturmayaca¤› ileri sürülebilir. Ancak bu halde bile s›zan
hava istenilen fonksiyonu yerine getirmeyecek, menfezlerden hedef
bölgeye üflenemeyecektir. Bu tart›flma konusu d›fl›nda b›rak›l›rsa,
en kötü durum besleme ve egzoz kanallar›n›n beraber geçtikleri asma
tavan içinde ve düfley tesisat flaftlar›ndaki kay›plard›r. Burada
flartland›r›lm›fl havan›n do¤rudan k›sa devre olmas› söz konusudur.
Burada amaç s›z›nt›n›n ekonomik maliyeti oldu¤u için ve vurgulanmak
istenen olay›n boyutlar› oldu¤undan, besleme kanallar›ndan
s›zan havan›n egzoz sistemine k›sa devre oldu¤u kabul edilmifl ve
tamamen kay›p olarak de¤erlendirilmifltir.
1.22.1. Kanal Sistemlerinde S›z›nt› Miktar›
Kanallardaki s›z›nt› miktar› pek çok faktöre ba¤l›d›r. ‹yi yap›lmam›fl
kanallarda s›z›nt› miktar› gönderilen havan›n %30’u mertebelerine
ç›kabilmektedir. S›zd›rmazl›k uygulanm›fl ve uygulanmam›fl çok
çeflitli kanallardaki testler sonucu ASHRAE ve SMACNA kanal
kaçaklar›n› s›n›fland›rm›fllard›r. (‹lgili bölüme bak›n›z)
Tablo 1.13’de iyi bir kanal iflçili¤i ve s›zd›rmazl›k uygulamas›
yap›ld›¤›nda çeflitli tip kanallarda elde edilebilecek s›zd›rmazl›k
s›n›flar› verilmifltir. Buna göre yuvarlak ve contal› (S›zd›rmazl›k uygulanm›
fl) kanallarda s›zd›rmazl›k s›n›f› CL = 3 iken, dikdörtgen
contas›z kanallarda s›zd›rmazl›k s›n›f› CL = 48 olmaktad›r.
Burada bu iki kanal tipi karfl›laflt›r›lacakt›r. Bunlardan biri Türkiye’de
prefabrik olarak üretilen kaliteli hava kanal›n›, di¤eri ise
genel olarak uygulanan, yerinde iyi bir iflçilikle yap›lan konvansiyonel
kanal› temsil etmektedir.
Tablo 1.13’de verilen test verileri kanallar›n menfezlere, difüzörlere
ve panjurlara ba¤lant›lar›n› içermemektedir. Ekipmanlar›n kapaklar›
ndan ve çerçevelerinden olan kay›plar ve kontrol kutular›ndaki
s›z›nt›lar da bu de¤erlerin d›fl›ndad›r. Bu çal›flmadaki hesaplarda da
bu kay›plar dikkate al›nmayacakt›r. Bu biçimdeki kay›plar %2-5
gibi önemli de¤erlere varabilir.
Tablo 1.89’da fan›n besledi¤i havan›n yüzdesi olarak kaçak de¤erleri
verilmifltir. Parametre olarak s›zd›rmazl›k s›n›f›, m2 kanal
yüzeyi bafl›na beslenen hava debisi (L/s. m2) ve statik bas›nç al›nm›
flt›r. Bu tabloya göre örne¤in s›zd›rmazl›k s›n›f› 48 olan bir kanal
sisteminde içerideki ortalama bas›nç 250 Pa de¤erinde ise (250 Pa
kanal girifli ve sonu bas›nçlar›n›n ortalamas›d›r), hava debisine
(veya kanal uzunlu¤una) göre s›z›nt› yüzdesi %24 ile %9,6 aras›nda
de¤iflmektedir.
Uzun bir kanal sisteminde büyük de¤er, k›sa bir kanal sisteminde
küçük de¤er geçerlidir. Örne¤in; 20.000 m3/h hava besleme debisi
olan dikdörtgen kesitli bir kanal sisteminde; toplam kanal yüzeyi
555 m2 ise kaçak oran› toplam debinin %24’ü, kanal yüzeyi 222 m2
ise kaçak toplam debinin %9,6’s› olacakt›r.
1.22.2. Enerji Kayb›n›n Belirlenmesi
Enerji kayb›n›n belirlenmesi için öncelikle birim hava debisi (1
m3/h) bafl›na gerekli ortalama fan gücü, so¤utma ve ›s›tma maliyetleri
belirlenmelidir.
Birim hava için gerekli fan gücü, fan›n büyüklü¤üne ve çal›flma
noktas›na ba¤l›d›r. Referans olarak 6 m3/s hava debisinde 0,77 verim
noktas›nda çal›flan gerçek bir fan ele al›nm›flt›r. Gerekli fan gücü
7,76 kW de¤erindedir. %10 aktarma ve motor kayb› al›nabilece-
¤i katalogda belirtilmifltir. Buna göre gerçek kullan›lan motor gücü
8,5 kW olmaktad›r. Bu de¤erlerle 1 m3/s hava kaça¤› için,
Wp = 1,42 kW güç harcanmaktad›r. Hesaplarda kullan›lacak de¤er
bu olacakt›r. Is›tma ve so¤utma gücü için ‹stanbul flartlar› esas al›-
nacakt›r. Toplam havan›n %20’si d›fl hava kabul edilerek ve 10 °C
s›cakl›k fark› ile üfleme yap›ld›¤› göz önüne al›narak 1 m3/s hava
için santralda 21 kW ›s›tma gücü hesaplanm›flt›r.
Sistem ortalama y›ll›k verimini %70 kabul ederek, yak›t enerjisi
cinsinden gerekli ›s›tma gücü 30 kW bulunur. O halde 1 m3/s hava
debisi için özgül ›s› enerjisi kullan›m›, q1 = 30 kW de¤erindedir. Ayn›
flekilde so¤utma gücü için psikometrik diyagram yard›m› ile hesap
yap›l›rsa santralda gerekli güç 1 m3/s hava için yaklafl›k 20 kW
bulunur. So¤utma sisteminde da¤›tma kay›plar› %10; so¤utma tesir
katsay›s› 4,2; kompresör ortalama y›ll›k verimi %60 ve pompa, so-
¤utma kulesi gibi yard›mc› organlarda harcanan enerji kompresör
enerjisinin %20’si kabul edilirse, 1 m3/s hava için so¤utmada kullan›
lan elektrik enerjisi, Vs = 10,5 kW al›nacakt›r.
1.22.3. S›zd›rman›n Y›ll›k Maliyeti
Tablo 1.89’da verilen çeflitli kanal sistemleri için kaçak yüzdelerinden
baz›lar› seçilerek, enerji kayb› cinsinden yeni bir tablo oluflturulmufltur.
Buna göre haz›rlanan Tablo 1.90’da örnek olarak 6 m3/s
hava debisi esas al›nm›flt›r. Ayr›ca bunun klima havas› oldu¤u düflünülerek
hem fan elektrik gücü hem de klima elektrik gücü hesaba
kat›lm›flt›r. Buradan ortaya ç›kan rakamlardan hava s›z›nt›lar›n›n
y›ll›k maliyetlerinin çok büyük de¤erlere ulaflt›¤› görülmektedir.
Hava s›z›nt›s›n›n maliyeti aç›s›ndan bir fikir vermek üzere, elektrik
fiyat› 0,1 USD/kWh al›narak bir hesap yap›lm›flt›r. Y›ll›k 4.000 saat
çal›flma esas› ile, iyi bir prefabrik kanal ile orta kalite, yerinde yap›
lan kanal›n kaçak maliyeti aras›ndaki fark, (6 m3/s debi, 600 m2
kanal ve 500 Pa bas›nç halinde)
Y›ll›k pik yükte = 10100 USD
Y›ll›k ortalama yükte = 5100 USD
olarak ortaya ç›kmaktad›r.
Dikdörtgen kesitli kenetli imal edilen hava kanal›n›n m2 fiyat› (ortalama)
9,28 USD/ m2, yuvarlak, contal› (safesistem) hava kanal›-
n›n m2 fiyat› (ortalama) 12,85 USD/ m2 oldu¤u (%50 fittings maliyeti
dahil) kabul edilerek,
9.28 x 600 m2 = 5571 USD
12.85 x 600 m2 = 7714 USD
Yat›r›m bedeli fark› = 2143 USD
‹lk yat›r›m maliyetindeki fark 2143 USD olmaktad›r. Buna göre
yukar›da verilen örnekte sistem pik yükle çal›flmas› halinde ilk yat›
r›m maliyetindeki fark 3 ay gibi k›sa bir sürede kendini amorti etmektedir.
Türkiye’de imal edilen dikdörtgen hava kanallar›n›n kalitesi
genelde iyi olmad›¤› için; hava kaçaklar›n›n gerçek maliyeti,
hesaplanan de¤erden çok daha fazla olmaktad›r. Bu nedenle, hava
kanallar›n›n kalitesi ve s›zd›rmazl›k detaylar›na gereken önem verilmelidir.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bir cevap yazın

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Translate »